NÂLÎ, Mehmed Efendi

(d. ?/? - ö. 1675/1086)
divan şairi
(Divan/Yazılı Edebiyat / 17. Yüzyıl / Anadolu-Osmanlı-Türkiye)

Nâlî Mehmed Efendi’nin hayatı hakkında kaynaklarda pek fazla bilgi yer almaz. Şairin ne zaman doğduğu belli değildir. Asıl adı Mehmed, lakabı Nâlî, babasının adı da Osman’dır. Konya’da doğdu, İstanbul’a gelerek Üsküdar’a yerleşti. İyi bir eğitimden sonra, Karabağî İshâk Efendi’den mülazemet aldı; müderris ve kadı olarak çeşitli yerlerde çalıştı.

1069’da (1658) müderrisliğe atanan Nâlî, Abdülkadir Efendi, Mesih Paşa, Cezerî Kasım Paşa, Zekeriya Efendi, Nişancı Paşa-yı Cedîd, Sahn-ı Semân, Murâd Paşa-yı Âtik ve Hâbilzâde İsmihân medreslerinde görev yaptı. Daha sonra Medine kadılığına atandı (1080/1669). Bir yıl sonra bu görevinden azledildi (1081/1670). Aynı yılın Ramazan’ında yeniden Medine kadılığına atandı. Ramazan 1082/Ocak 1672’de İstanbul’a dönen Nâlî; Lefke, Yanbolu, İpsala arpalıklarıyla geçindi. Ramazan 1085/Aralık 1674’te Selanik kadılığına getirildi. Bu görevde iken Cemaziyülevvel 1086/Temmuz-Ağustos 1675’te vefat etti.

Ölüm tarihi Safâyî’de (2005:591) ve Osmanlı Müellifleri’nde (1972:262) 1085/1674 olarak gösterilmektedir. Osmanlı Müellifleri’nde (1972: 262) Nâlî’nin “Mahkeme civarında Seyfullah Efendi Camii mezarlığında medfun” bulunduğu; Sabri Paşa Caddesi denilen hükümet caddesinde (hükümete çıkarken sağ taraftaki sokak içinde) yer alan caminin ve mezarlığın yıkılmış durumda olduğu yazmaktadır.  Mehmed Süreyyâ “Nâlî”yi anlatırken sehven “Nâilî” şeklinde kaydetmiş; ondan naklen Tuhfe-i Nâilî ve Türk Dili ve Edebiyatı Ansiklopedisi’nde “Nâilî” mahlaslı,  Konyalı, 1086'da vefat eden Mehmed isminde yeni bir şairden bahsedilmiştir. Fakat bu, Mehmed Süreyya'nın hatasından kaynaklanmakta olup Mehmed Nailî isimli bir şair yoktur.  

Nâlî’nin divanı ile dinî ve tasavvufî muhtevalı üç mesnevisi bulunmaktadır.

1. Dîvân

Tek nüshası bulunan divanda 37 kaside, 36 tarih, 55 gazel, 53 kıta, 131 muamma, 17 lugaz, 18 matla/müfred, 1 murabba, 1 tahmis, 1 terkib-bend 1 müstezad, 1 murabba bulunmaktadır. Divan üzerine iki çalışma yapılmıştır (Çaldak 2010; Kahraman 2010).

2. Tuhfetü’l-Emsâl

Safâyi’nin (2005:591) “te’lif-i latîf” diye nitelendirdiği Tuhfetü’l-Emsâl, 1082/1671’de bitirilerek Musâhib Mustafa Paşa’ya takdim edilmiştir. Eser, mesnevi biçiminde kaleme alınmış ahlaki-didaktik beş hikâye ve her hikâyeden sonra, konu yönüyle ana hikâyeden ayrı, ibret verici temsillerden oluşmaktadır. Vasfî Mahir (1975:473), hikâye konularının ekseriyetle eski İran kaynaklarından alındığını, ruh olarak da eskiye bağlı olduğunu; dil ve ifade yönünden kuvvetli olsa da eserin orijinal bir karakter göstermediğini belirtir. Eserle ilgili bir yüksek lisans çalışması yapılmıştır (Selçuk 1999).

3. Miftâh-ı Heft Kân

Nizamî’nin Heft Peyker’ine nazire olarak yazılan eserde Kuran’dan yedi ayet mesnevi formatında manzum olarak tefsir edilmiştir. Ahlaki-didaktik özellikli eser, yedi kân olarak düzenlenmiş her kân’dan önce ayetin tefsiri verilmiş ardından konuyla ilgili bir hikâye, sonra da bir münacat eklemiştir. Eserle ilgili bir yüksek lisans çalışması yapılmıştır (Savaş 2002).

4. Menâsik-i Hâc

Safâyi’nin (2005:591) “eser-i celîle” diye nitelendirdiği bu eser, hac ibadetlerinin uygulanış biçimlerini, yer ve zamanlarını anlatan bir mesnevidir. Eserle ilgili bir yüksek lisans çalışması yapılmıştır (Karataş 2003).

Yazdığı eserleri geleneğe uyarak devlet büyüklerine sunan Nâlî, özellikle Musahib Mustafa Paşa’nın desteğini gördü. Safâyî (2005:262) “Ma’ârif-i cüz’iyye ve külliyede mâhir ve şi’r ü inşâda akranı nâdirdür” dese de Nâlî’nin günümüze ulaşan mensur bir eseri bulunmamaktadır. Eserlerinden anlaşıldığı kadarıyla Mevlevî tarikatına bağlanmış olan şairin divanındaki dinî muhtevalı şiirleri ve dinî-tasavvufî muhtevalı mesnevi türündeki eserleri onun kişiliği hakkında bilgi vermektedir. Tarih düşürme ve muammada usta olan Nâlî, Sicill-i Osmanî’de (IV, 1996:1223) “ârif, derviş, âlim ve Fârisî-şinâs” olarak nitelendirilir.

Kaynakça

 

Abdülkadiroğlu, Abdulkerim (hzl.) (1999). İsmail Beliğ Nuhbetü'l-Âsar li-Zeyli Zübdeti’l-Eş’âr. Ankara: AKM Yay.

Akbayar, Nuri (hzl) (1996). Mehmed Süreyyâ Sicill-i Osmanî. C. 4. İstanbul: Tarih Vakfı Yay.

Çaldak, Süleyman (2010). Nâlî Divanı. İstanbul: Kesit Yay.

Çapan, Pervin (hzl.) (2005). Mustafa Safâyî Efendi Tezkire-i Safâyî. Ankara: AKM Yay.

İşli, Nedret ve evdet Serbest (1999). Sermet Çifter Kütüphanesi Yazmalar Kataloğu. İstanbul: Yapı Kredi Yay.

Kahraman, Bahattin (2010). Nâlî ve Divan'ı. Konya: Kömen Yay.

Karataş, Ahmet (2003). Türk Edebiyatında Manzum Menâsik-i Haclar ve Nâlî Mehmed Efendi’nin Menâsik-i Hac Adlı Eseri. Yüksek Lisans Tezi. İstanbul: Marmara Üniversitesi.

Kocatürk, Vasfi Mahir (1970). Türk Edebiyatı Tarihi. Ankara: Edebiyat Yay..

Kocatürk, Vasfi Mahir (1970). Türk Edebiyatı Tarihi. Ankara: Edebiyat Yay.

Nâlî Dîvânı. Yapı Kredi Sermet Çifter Kütüphanesi. No:572/3.

Özcan, Abdülkadir (hzl) (1989). Şeyhî Mehmed Efendi Vakayıü’l-Fuzalâ (Şakâyık-ı Numaniyye ve Zeyilleri). C. III. İstanbul: Çağrı Yay.

Savaş, Hatice (2002). Nâlî Mehmed’in Miftâh-ı Heftkân’ı (İnceleme-Metin). Yüksek Lisans Tezi. Konya: Selçuk Üniversitesi.

Selçuk, Bahir (1999). Nâlî Mehmed Efendi. Tuhfetü’l-Emsâl. Yüksek Lisans Tezi. Malatya: İnönü Üniversitesi.

Şemseddin Sâmî (1316). Kamusu’l-Alâm. C. 6. İstanbul. (Tıpkıbasım 1996). Ankara: Kaşgar Neşriyat.

Yavuz Fikri ve İsmail Özen (hzl) (1972). Bursalı Mehmed Tahir Osmanlı Müellifleri. C. 2. İstanbul: Meral Yay.

Madde Yazım Bilgileri

Yazar: PROF. DR. BAHİR SELÇUK
Yayın Tarihi: 31.08.2013
Güncelleme Tarihi: 12.12.2020

Eserlerinden Örnekler

Gazel

 

Geşt-i gülşenden murâd ol serv-i hoş-reftârdur

Bezm-i sahbâdan garaz seyr-i ‘izâr-ı yârdur

 

Sâkiyâ ‘aks-i leb ü ruhsârun ‘arz it câmdan

Feyz-bahş ol meclise fasl-ı gül ü gül-nârdur

 

Şevke gelsün bülbülân-ı bezm-i sahbâ gel açıl

Söyle ey gönce-dehen lutf it dem-i güftârdur

 

Nukre-pâş oldı sabâ savt-ı hezâr-ı bâğdan

Sen de bir nakş eyle ey mutrib zamân-ı kârdur

 

Meyl ider mi Nâliyâ ‘âkıl bahâr-ı ‘âleme

Bülbülün câyı kafes verdün karîni hârdur 

(Çaldak, Süleyman (2010). Nâlî Divanı. İstanbul: Kesit Yay. 207.)

 

Tuhfetü’l-Emsâl’den

 

‘Ârif olan zâhire itmez nazar

Nûr-ı Hudâ’yı göremez çeşm-i ser

 

Çeşm-i serün gördigi levn-i ‘araz

Gevheri görmekdedür ancak garaz

 

Nakşına aldanma bakup zâhirün

Hışmına duş olma sakın kâhirün

 

Zâhirine bakdı türâbun racîm

Oldı giriftâr-ı azâb-ı elîm

 

Görmedi hâk içre olan gevheri

Anlamadı kıymet-i sîm ü zeri

 

Şu’lesine âteşün oldı esîr

Bilmedi keyfiyyet-i nârı fakîr

 

Zâhir ile itdügi kesb-i gurûr

Oldı ana bâ’is-i la’n u nüfûr 

(Selçuk, Bahir (1999). Nâlî Mehmed Efendi. Tuhfetü’l-Emsâl. Yüksek Lisans Tezi. Malatya: İnönü Üniversitesi. 264-265.)


İlişkili Maddeler

Sn.Madde AdıD.Tarihi / Ö.TarihiBenzerlikİncele
1SÜLEYMAN/ÂŞIK DAYI, Süleyman Yaşard. 1962 - ö. ?Doğum YeriGörüntüle
2HELÂKÎd. ? - ö. 1572-1576 arasıDoğum YeriGörüntüle
3NÛŞÎd. ? - ö. ?Doğum YeriGörüntüle
4SÜLEYMAN/ÂŞIK DAYI, Süleyman Yaşard. 1962 - ö. ?Doğum YılıGörüntüle
5HELÂKÎd. ? - ö. 1572-1576 arasıDoğum YılıGörüntüle
6NÛŞÎd. ? - ö. ?Doğum YılıGörüntüle
7SÜLEYMAN/ÂŞIK DAYI, Süleyman Yaşard. 1962 - ö. ?Ölüm YılıGörüntüle
8HELÂKÎd. ? - ö. 1572-1576 arasıÖlüm YılıGörüntüle
9NÛŞÎd. ? - ö. ?Ölüm YılıGörüntüle
10SÜLEYMAN/ÂŞIK DAYI, Süleyman Yaşard. 1962 - ö. ?MeslekGörüntüle
11HELÂKÎd. ? - ö. 1572-1576 arasıMeslekGörüntüle
12NÛŞÎd. ? - ö. ?MeslekGörüntüle
13SÜLEYMAN/ÂŞIK DAYI, Süleyman Yaşard. 1962 - ö. ?Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
14HELÂKÎd. ? - ö. 1572-1576 arasıAlan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
15NÛŞÎd. ? - ö. ?Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
16SÜLEYMAN/ÂŞIK DAYI, Süleyman Yaşard. 1962 - ö. ?Madde AdıGörüntüle
17HELÂKÎd. ? - ö. 1572-1576 arasıMadde AdıGörüntüle
18NÛŞÎd. ? - ö. ?Madde AdıGörüntüle