SÂMÎ, Mehmed Sâmî, Süleymân Nesîb

(d. 1866/1283 - ö. 1917/1335)
eğitimci, şair
(Divan/Yazılı Edebiyat / 19. Yüzyıl / Anadolu-Osmanlı-Türkiye)

1283/1866 yılında İstanbul'da doğdu. Asıl adı Mehmed Sâmî Bey'dir. Eserlerinde Mehmed Sâmî Bey, Süleymân Paşa-zâde Sâmî Bey ve Süleymân Nesîb olmak üzere üç ayrı ad kullanmıştır. Babası Tanzimat devrinin tanınmış hürriyetçilerinden Şıpka Kahramanı Müşîr Süleymân Paşa'dır. Edebiyatçı kişiliğinin ve fikir adamlığının oluşmasında babasının büyük etkisi vardır. Çocukluğunu sürgün olan babasının yanında Bağdat'ta geçirdi. İlk ve orta öğrenimini İstanbul'da tamamlayan Sâmî, 1889 yılında Mülkiye Mektebi'nden mezun oldu. Sanatçı kişiliği Mülkiye Mektebi'nde okuduğu yıllarda Recâi-zâde Mahmûd Ekrem'in etkisiyle gelişti. 1890 yılında Bursa Mülkî İdâdîsi Müdürlüğü ve coğrafya ve ilm-i hey'et öğretmenliğine atandı. 1891'de Bağdat İdârî Müdiriyetine memur edildiyse de dilekçesi üzerine Bursa'da kaldı. Daha sonra sürgünde olan babasını ziyaret için izin alarak Bağdat'a gittiğinde Fransızca ve târîh-i umûmî öğretmenlikleri de eklenerek Bağdat İdâdî Mektebi Müdürlüğü'ne atandı. Babasının vefatı üzerine İstanbul'a gelmek için izin istedi. 1893 yılında Bursa Ma'ârif Müdürlüğü'ne ve Mülkî İdâdîsi ahlak, kimya ve edebiyat muallimliğine tayin olundu. Sonra Cezâ'ir-i Bahr-ı Sefîd Vilâyeti Ma'ârif Müdürlüğü yaptı; İstanbul'da da coğrafya, kimya, ahlak ve edebiyat öğretmenlikleri yaptı. Daha sonra Mekâtib-i İbtidâ'iyye müdürlüğü ve Meclis-i Kebîr-i Ma'ârif üyeliğinde bulundu. 1911 senesinde Mekâtib-i Âliyye müdürlüğüne, 1912 yılında İlm-i Terbiye ve Tedrîs müfettişliği ile birlikte Ma'ârif Meclisi daimi üyeliğine ve Dârülfünûn Umum müdürlüğüne, 1915 senesinde Ma'ârif Nezâreti Te'lif ve Tercüme Heyeti üyeliğine tayin edildi. Son görevinde iken 1917 senesinde İstanbul'da vefat etti. Ölümünden bir buçuk ay evvel Tevfik Fikret namına söylediği manzumenin sonunda "Bilir misin ki hayâtımdan artık iğrendim / Yanında bir yer açarsan bu en büyük ni'met" demişti. Bu arzusu vechile Eyüp Mezarlığı'nda çok sevdiği Tevfik Fikret'in eski kabri yanına gömüldü (Korkmaz 2007: 486).

Eserleri şunlardır:

1. Frobel ve Pestalozzi Usullerinde Terbiye ve Talim Dersleri: Batı kaynaklı eğitimle ilgili bilgiler veren bir çeviridir. 1330 yılında 248 sayfa olarak İstanbul'da basılmıştır.

2. İlm-i Terbiye-i Etfâl: Bu eserde çocuk psikolojisine ait tespitlerini anlatmaktadır. 1323 yılında 206 sayfa olarak İstanbul'da basılmıştır.

3. Kant ve Fich'te Terbiye Meselesi: Pedagojik çalışmaları çerçevesinde hazırladığı bu eser yarım kalmıştır, basılmamıştır.

4. Makâle-i Mahsûsa: Servet-i Fünûn Dergisi'nde Servet-i Fünûn karşıtlarına cevap vermek üzere yayımlanmış olan önemli bir makaledir.

5. Muhtasar Kâmûs-ı Felsefe: Bu eser basılamamıştır.

6. Süleymân Paşa Muhâkemesi: Babası Şıpka Kahramanı Süleyman Paşa'nın hayatı, Abdülhamîd tarafından muhakemesi, o devrin siyasi ve askerî olayları hakkında bilgi veren bir eserdir. Altı cüz olarak toplam 960 sayfa hâlinde 1328 senesinde İstanbul'da yayımlanmış hacimli bir eserdir. Eserin ikinci baskısı 1928 yılında üç cilt ve toplam 1136 sayfa hâlinde yine İstanbul'da yapılmıştır.

Hayatta iken kendisinin bir araya getiremediği şiirleri, nesirle ilgili yazıları, hakkında söylenenler, ölümünden kısa bir süre sonra Nâil Reşîd tarafından yazılan bir girişle 1334 yılında Süleymân Paşa-zâde Sâmî Bey - Külliyât-ı Âsâr ve İhtisâsât adıyla 419 sayfa olarak İstanbul'da yayımlanmıştır (Korkmaz 2007: 487).

İbnü'l-Emin'e göre hal ve tavrı yaşı ile münasib değildi, fazla yaşlı görünürdü. Kulakları işitmediğinden onunla anlaşmak güç olurdu. Edebiyat sahasında bilhassa Servet-i Fünûn sahifelerinde Süleyman Nesîb namıyla tanınmıştı. Mütedeyyin, halim, müeddeb, hayırhah ve şefîk olduğunda aşinaları müttefiktirler (İnal 1988: 1663). Süleyman Nesîb, Servet-i Fünûn edebiyatının devrinde sevilmiş, ancak adını fazla duyuramamış şairlerinden birisidir. Bunda çekingen mizacının ve daha ziyade mesleki çalışmalara vakit ayırmış olmasının tesiri vardır. Edebiyat yanında eğitim meseleleri ile meşgul olmuş, bu sahada büyük gayret göstermiştir. Öğretim usulleri için tasarılar hazırladığı gibi İlköğretim yönetmeliğini de o kaleme almıştır. Terbiye ve pedagoji sahalarında çalışmaları vardır. Süleyman Nesîb'in güçlü bir dil ve edebiyat kültürü vardır. Arapça, Farsça, İngilizce ve Fransızca bilirdi. Şiire çok genç yaşlarında başlamıştır. İlk basılı manzumesi 1893 tarihini taşır. Asıl gelişmesini Servet-i Fünûn mecmuasına girdikten sonra kaydetmiştir. Aşk, kadın, çocuk, ızdırap, milli duygular, fazilet vb. konularda lirizmi az, derinlikten yoksun, lakin alabildiğine samimi şiirler yazmıştır. Paylaşımı, hümanizmi, katılımcılığı prensip edinen Sâmî Efendi'nin eğitim sistemimize büyük katkıları vardır. Estetiğe, etiğe, edebiyata, imlaya, üsluba, eğitime dair uzun ve geniş bir yelpazede kendini durmadan yenileyen ve güncelleştiren bir sanatkârdır. Süleymân Nesîb'i iki ana kavram çerçevesinde tanımlayabiliriz: Şairlik ve Eğitimcilik. Aynı zamanda iyi bir şair olan Sâmî, diğer adıyla Süleymân Nesîb; şiirlerinde en çok aşk, karamsarlık, varlık problemi, ölüm, vatan ve sosyal eleştiri gibi bireysel ve toplumsal temaları işlemiştir (Korkmaz 2007: 486).

Kaynakça

Akyüz, Kenan (1982). Modern Türk Edebiyatının Ana Çizgileri. İstanbul: İnkılap Kitabevi.

Durukoğlu, Salim (2001). Süleymân Nesîb. Ankara: KB Yay.

İnal, İbnü'l-Emin Mahmud Kemal (1988). Son Asır Türk Şairleri. C. III. İstanbul: Dergah Yay.

Korkmaz, R. (2007). "Sâmî". Türk Dünyası Edebiyatçıları Ansiklopedisi. C. VII. Ankara: AKM Yay.

Tuncer, Hüseyin (1998). Arayışlar Devri Türk Edebiyatı I - Tanzimat Edebiyatı. İzmir.

Türk Dili ve Edebiyatı Ansiklopedisi (1990). "Sâmî Mehmed Bey". C. VII. İstanbul: Dergah Yay.

Madde Yazım Bilgileri

Yazar: PROF. DR. MEHMET ARSLAN
Yayın Tarihi: 25.06.2014

Eserlerinden Örnekler

Hakîkat

Yıllarca hakîkat diye rûh-ı beşeriyyet

Bir nûr aramış ka'r-ı semâvât u zemînde

Yıllarca asırlarca fakat nûr-ı hakîkat

Kalmış yine zîr-i tütuk-ı muhteşeminde

Bir lem'a-i ümmîd ile ba'zan şeb-i efkâr

Yanmış ve tutuşmuş gibi derken yine sönmüş

Çarpışmış ezelden beri îmân ile inkâr

Varlık bile vicdân bile bir hiçliğe düşmüş

Ey zulmet-i âsâr ile güm-râh olan insân

Ey kardaşım ey kalbi elem-dîde vü mecrûh

Gel arş-ı hakîkat sana her dem sana tâbân

Gel nûr-ı hakîkat sana her dem sana tâbân

Gel kendine bak işte hakîkat sen o varsın

Nefsinde bedîdâr o hakîkat ki ararsın

Gazel

Bugün bilmem nedendir çokça uçmuş reng-i ruhsârın

Gözünde zıll-i bî-tâbîsi var bir leyl-i bîdârın

Olurdum kâ'il âlâm-ı cihân gönlümde toplansa

Ben olsaydım celîsin gam-güsârın tesliyet-kârın

Vücûdun matla'-ı şevk ü sa'âdetken revâ olmaz

Ki kalb ü hâtırın pâ-mâli olsun derd ü ekdârın

Öpüp şemm etdiğim zülfünde pinhândır bütün rûhu

Henüz koklanmamış mechûl-i âlem kalmış ezhârın

Hep ezhâr-ı bahârın mûsikîsinden dilârâdır

Senin ilhâmı raksân etdiren âheng-i reftârın

Vatan-berdûş-ı aşkım tâ o günlerden ki hülyâma

Bir ufk-ı bî-kerândan nakl-i eş'âr etdi enzârın

Güzellikden güzel bir sırr-ı hilkat var cemâlinde

Güzellik sevdiğim bi'z-zât olur meftûn-ı dîdârın

İnal, İbnü'l-Emîn Mahmud Kemal (1988). Son Asır Türk Şairleri. C. III. İstanbul: Dergah Yay. 1664.


İlişkili Maddeler

Sn.Madde AdıD.Tarihi / Ö.TarihiBenzerlikİncele
1HÂKİM, Seyyid Mehmed Efendid. ? - ö. 5 Recep 1184Doğum YeriGörüntüle
2REFÎ’, Enderunlu Hacı Ahmed Efendid. ? - ö. 1749-50Doğum YeriGörüntüle
3Güzide Taranoğlud. 29 Ocak 1922 - ö. 30 Aralık 2013Doğum YeriGörüntüle
4CENNET BAŞPINARd. 1866 - ö. ?Doğum YılıGörüntüle
5EFKARÎ, Nebid. 1866 - ö. 1915Doğum YılıGörüntüle
6CENNET TAŞPINARd. 1866 - ö. ?Doğum YılıGörüntüle
7MUʼAZZAM HANd. 1842 - ö. 1917Ölüm YılıGörüntüle
8Süleyman Nesipd. 1866 - ö. 1917Ölüm YılıGörüntüle
9Şakir (AYAŞLI)d. 1871 - ö. 18 Haziran 1917Ölüm YılıGörüntüle
10Konar Özkan, Elifd. 15.06.1976 - ö. ?MeslekGörüntüle
11Moroğlu, Şebnemd. 03 Mayıs 1964 - ö. ?MeslekGörüntüle
12Mehmed Zîverd. 1867? - ö. ?MeslekGörüntüle
13AZMÎ, Mehmedd. 1829 - ö. 1893Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
14SEBÂTÎ, Hâfız Mehmed Sebâtüddîn Efendid. 1846 - ö. 1904Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
15HÂLİS, Şeyh Abdurrahmân Hâlis Talebânîd. 1797 - ö. 1858Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
16Mehmed Said Aydınd. 1983 - ö. ?Madde AdıGörüntüle
17SABRÎ, Mehmedd. ? - ö. 1878Madde AdıGörüntüle
18Tokadîzâde/Kadızâde Şeyh Mehmed Efendid. ? - ö. Nisan 1636Madde AdıGörüntüle