SELÂNİKÎ, Mustafa Efendi

(d. ?/? - ö. 1600 Civarı/1008)
Osmanlı tarihçisi
(Divan/Yazılı Edebiyat / 16. Yüzyıl / Anadolu-Osmanlı-Türkiye)

Hayatı hakkında biyografik kaynaklarda yer alan bilgiler yetersizdir. Eserinde babasının Selânik’te vefat ettiğini belirtir, kendisini de “Selâniklü” nisbesiyle anar. Bu bilgi onun Selânik’te doğduğunu düşündürür. Hâfız olduğu Kanûnî Sultan Süleyman’ın ölümü bahsinde verdiği bilgilerden anlaşılmakta, üstlenmiş bulunduğu çeşitli maliye kâtipliği görevleri de Maliye Kalemi’nde yetiştiğini göstermektedir. 1566’daki Sigetvar seferine katılan Selânikî, Sokullu Mehmed Paşa ve onun sır kâtibi Feridun Ahmed Bey’in yanında bulundu; onlar tarafından verilen çeşitli görevleri yerine getirdi. Belirttiği ilk devlet görevi Haremeyn mukātaacılığı olup Rebîülevvel 988’de (Nisan 1580) bu görevden ayrıldı. Ardından dört yıl kadar Boyalı Mehmed Paşa’nın devâtdârlığını yaptı. 22 Zilhicce 995’te (23 Kasım 1587) silâhdarlar kâtipliğine getirildi. Bu görevde iken Gence seferine katılması emredildi. Seferin sonlarına doğru sipahiler kâtipliğine nakledildi, 25 Şevval 997’de (6 Eylül 1589) vazifeden alındı. Mâzuliyeti döneminde Koca Sinan Paşa tarafından kendisine Haydar Mirza başkanlığındaki İran heyetine mihmandarlık görevi verildi. Ferhad Paşa sadrazam olunca kendi için rûznâme tutma görevini 13 Şevval 999’da (4 Ağustos 1591) Selânikî’ye verdi; buna 20 Zilhicce’de (9 Ekim) Anadolu muhasebeciliği vazifesi eklendi. Ferhad Paşa’nın azlinden sonra 4 Receb 1000’de (16 Nisan 1592) muhasabecilik görevinden azledildi. Ardından yeni sadrazam Siyavuş Paşa’ya sunduğu arzda müteferrikalık vazifesi talebinde bulundu. İsteği kabul edilerek kendisine 45 akçe ile dergâh-ı âlî müteferrikalığı verildi. Bu sırada ülkesi Safevî işgaline uğrayınca Osmanlılar’a sığınmak zorunda kalan Gîlân hâkimi Ahmed Han’a mihmandarlık yaptı. 1003 Cemâziyelâhirinde (Şubat 1595) seferden dönen bölük halkına cülûs bahşişlerinin dağıtılması işine nezaret etti. Ramazan 1003’te (Mayıs 1595) Sadrazam Damad İbrâhim Paşa tarafından tutmakla görevlendirildiği rûznâme-i hümâyun hizmetine ilâveten evkaf muhasebeciliği kendisine verildi. 25 Ramazan 1006’da (1 Mayıs 1598) bu görevden ayrıldığında vakıfların idaresi ve yolsuzluklara sebep olan hususlar hakkında epeyce bilgi sahibi oldu . Ardından ikinci defa Anadolu muhasebeciliğine tayin edildi. Bu sırada cepheden dönen bölük halkının ulûfelerinin dağıtılması işine nezaret etti. Eserinde hayatıyla ilgili verdiği son bilgi, onun Şeyhülislâm Sun‘ullah Efendi tarafından Vezir İbrâhim Paşa’ya bir haberi bildirmek üzere gönderildiğidir. Ölüm tarihi ve nereye defnedildiği hakkında bilgi bulunmamaktadır.

Selânikî Mustafa Efendi, memuriyetleri veya üstlendiği görevlerden ziyade Kanûnî Sultan Süleyman’ın saltanatının sonlarından III. Mehmed’in saltanatının ortalarına kadar olan dönemin (971-1008/1563-1600) olaylarını içine alan tarihiyle tanınır. Selânikî tarihi klasik anlamda bir vekāyi‘nâme özelliği göstermez. Özellikle kendi zamanı için yaptığı değerlendirmeler ayrı bir önem taşır. Dil ve üslûp açısından eser kendine has özellikler taşımaktadır. Selânikî külfetten uzak üslûbu ve ifadesi, konulara yaklaşımı ile değişik bir tarih yazıcılığı türünün örneğini verir. Ancak eserin değeri dili ve üslûbundan ziyade müşahedeye dayalı olması ve ihtiva ettiği bilgilerin zenginliğinden gelir. Diğer çağdaşı tarihçilerle karşılaştırıldığında Selânikî’nin verdiği tarihlerin çoğunun daha sıhhatli olduğu, bazılarında ise hataya düştüğü dikkati çeker. Eserde sıkça rastlanan başlıklar genellikle Türkçe olmakla birlikte yer yer geleneğe uyularak Farsça başlıklar konulmuştur. Yazma nüshalarda metin ve başlıklarda bazan imlâ hatalarına rastlanır. Metin içerisinde Türkçe, zaman zaman da Farsça 
şiir, kıta, beyit ve mısralara yer verilmiştir.

Bütün bu özelliklerine rağmen Selânikî tarihi uzun süre ilgi çekmemiştir. Eserin tenkitli metni Mehmet İpşirli tarafından hazırlanmıştır (I-II, İstanbul 1989, Ankara 1999).

Kaynakça

Babinger, Franz (2000). Osmanlı Tarih Yazarları ve Eserleri. Çev. Coşkun Üçok. Ankara: KB Yay.
 
G. Elezović (1949). “Selânikli Mustafa Efendija i Njegova Istorija”. Glas CXCIII: 73-103.
 
İpşirli, Mehmet (1978). “Mustafa Selânikî and His History”. TED IX: 416-472.
 
İpşirli, Mehmet (hzl.) (1999). Tarih-i Selânikî . Ankara: TTK Yay.
 
İpşirli, Mehmet (2009). “Selânikî Mustafa Efendi”. İslam Ansiklopedisi. C. 36. İstanbul: TDV Yay. 357-359.
 
Kütükoğlu, Bekir. “Selânikî”. İslam Ansiklopedisi. C. X. İstanbul: MEB Yay. 349-351.
 
Kütükoğlu, Bekir. “Selānīkī”. EI² (İng.). V. IX. 126-127.

Madde Yazım Bilgileri

Yazar: PROF. DR. MEHMET İPŞİRLİ
Yayın Tarihi: 23.12.2014

Eserlerinden Örnekler


İlişkili Maddeler

Sn.Madde AdıD.Tarihi / Ö.TarihiBenzerlikİncele
1ŞÂ'İRÎ, Memid. ? - ö. ?Doğum YeriGörüntüle
2AHMED DEDE, Müneccimbaşıd. 1631-32 - ö. 1701-02Doğum YeriGörüntüle
3LUTFÎ, Lutfî Sâlih Efendi, Selaniklid. ? - ö. 1888Doğum YeriGörüntüle
4ŞÂ'İRÎ, Memid. ? - ö. ?Doğum YılıGörüntüle
5AHMED DEDE, Müneccimbaşıd. 1631-32 - ö. 1701-02Doğum YılıGörüntüle
6LUTFÎ, Lutfî Sâlih Efendi, Selaniklid. ? - ö. 1888Doğum YılıGörüntüle
7ŞÂ'İRÎ, Memid. ? - ö. ?Ölüm YılıGörüntüle
8AHMED DEDE, Müneccimbaşıd. 1631-32 - ö. 1701-02Ölüm YılıGörüntüle
9LUTFÎ, Lutfî Sâlih Efendi, Selaniklid. ? - ö. 1888Ölüm YılıGörüntüle
10ŞÂ'İRÎ, Memid. ? - ö. ?MeslekGörüntüle
11AHMED DEDE, Müneccimbaşıd. 1631-32 - ö. 1701-02MeslekGörüntüle
12LUTFÎ, Lutfî Sâlih Efendi, Selaniklid. ? - ö. 1888MeslekGörüntüle
13ŞÂ'İRÎ, Memid. ? - ö. ?Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
14AHMED DEDE, Müneccimbaşıd. 1631-32 - ö. 1701-02Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
15LUTFÎ, Lutfî Sâlih Efendi, Selaniklid. ? - ö. 1888Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
16ŞÂ'İRÎ, Memid. ? - ö. ?Madde AdıGörüntüle
17AHMED DEDE, Müneccimbaşıd. 1631-32 - ö. 1701-02Madde AdıGörüntüle
18LUTFÎ, Lutfî Sâlih Efendi, Selaniklid. ? - ö. 1888Madde AdıGörüntüle