ŞİBAN HAN

(d. 1451/855 - ö. 1510/916)
divan şairi
(Divan/Yazılı Edebiyat / 16. Yüzyıl / Eski Uygur)

Özbek Türklerinin hanı ve Çağatay sahası şairi. Lakabı Ebu’l-feth, adı Muhammed’dir (Eraslan 1986: 344). Babası Şah Budak, annesi Ak Kuzı Begüm’dür. Baba tarafından soyu Cengiz Han’a kadar ulaşmaktadır Annesi ise bir Kalmuk prensesidir (Togan 1981: 157). Şiban Han, İslâmî ilimleri ve tasavvuf nazariyelerini bilen, İran edebiyatına vâkıf olan, güzel sanatlardan anlayan sanatkâr ruhlu bir insandır. Etrafına her türlü fikir ve sanat adamlarını toplamış, onlarla ilim ve sanat meseleleri hakkında tartışmalar yapmıştır. Askerî ve siyâsî işlerinin arasında sanatın her çeşidine karşı ilgisiz kalmamıştır. Hattâ Ahmedî’nin İskender-nâme’sini seferlerinde yanında bulundurur. Zekî Velidi’ye göre Dîvânındaki Batı Türkçesi özellikleri ve tesiri Şiban Han’ın sürekli İskender-nâme’yi yanında bulundurmasındandır (Togan 1981: 487). Nevâyî’ye yazdığı nazîreler, edebî cesaretinin en büyük delillerindendir. Farsça şiir yazacak kadar İran edebiyatına, fıkıh konularını araştıracak kadar Arapçaya vâkıf olduğu gibi, musikiden anlıyor ve güzel yazı (hatt)’dan hoşlanıyordu (Aka 1981: 267). Yesevî ve Nakşibendî şeyhleriyle yakın ilişkiler kuran Şiban Han, Ahmed Yesevî’ye olan bağlılığını muhtelif vesilelerle belirtmiştir. Ayrıca, kendisini sünni İslâm dünyasının lideri olarak görmektedir. Babasının Moğol Hanı Yûnus tarafından idam edilmesi üzerine yetim kalmış, Özbek emirlerinden biri tarafından büyütülmüştür. Babasının yerine geçen Şiban Han uzun bir mücadele döneminden sonra 1501'de Maveraünnehr'i zapt ederek idaresi altına almış, 1505'te Harezm'i, 1507 yılında da Herat'ı ele geçirmiştir. Şiban Han'ın Herat'ı zapt etmesiyle Çağatay devri bitmiş oldu ve böylelikle Şiban Han, Timuroğulları saltanatına son vererek ele geçirdiği yerlerde Şeybanîler İmparatorluğu’nu (1500-1508) kurdu. 1510 yılında Şiî Safevi hükümdarı Şah İsmail’in, Şiban Han’ın Sünniliğe davetini reddetmesiyle başlayan mücadelede Şiban Han’ın ordusu dağıldı, kendisi yaralandı ve bu savaştan kısa bir süre sonra Merv yakınlarında vefat etti. Şiban Han'ın ölümünden birkaç ay önce Semerkant'ta yaptırdığı medresesi zamanla onun ziyaret yeri oldu. Devletin sınırlarını genişletmek ve iktidarını güçlendirmek adına her şeyi yapan Şiban Han aynı zamanda Babür'ün hatıratında bahsettiği gibi Arapça ve Farsçayı bilen âlim ve sanatkar bir kişiydi. Gençlik yıllarında devrin âlimlerinden Mevlana Muhammed Hitayî'nin öğrencisi oldu. Hocası onda ilme ve şiire karşı sevgi uyandırdı ve Şiban Han biri divan olmak üzere çeşitli eserler kaleme aldı. Şiban Han'ın adı ve mahlası bugüne kadar değişik şekillerde okunmuştur. Şiban Han Dîvânı'ndaki durum ise şöyledir: 266 defa Şibânî, 65 defa Şibân, 7 defa Şâh-Baht Hân, 1 defa da Şâh-Baht yazılıdır. Metinde Şibân ve Şibânî kelimeleri y'siz olarak yazılmıştır. Şiban Han'ın hayatını anlatan manzum ve mensur şibani-nâmeler kaleme alınmıştır. M. Salih tarafından yazılan manzum şibani-nâme mesnevi tarzında yazılmıştır. Bu eser 1908'de P. M. Melioranski tarafından Petersburg'da (asıl metin); Yıldız Kocasavaş tarafından 2003 yılında İstanbul'da (giriş-tıpkıbasım-metin-tercüme) yayımlanmıştır. Mensur şibani-nâme ise anonimdir. Eser, 1849'da I. Nikoloyeviç Berezin; 2005 yılında da Berezin'in yaptığı hatalar üzeltilerek Yakup Karasoy ve Mustafa Toker tarafından yayımlanmıştır.

Eserleri:

1.Bahru'l-Hudâ: Tek yazma nüshası "Londra, British Museum. Add.7914, y.1b-22b"dedir. 914(1508)'te yazılan bu dinî-ahlâkî mesnevî, aruzun "Fâ'ilâtün Fâ'ilâtün Fâ'ilâtün Fâ'ilün" vezniyle yazılmıştır. Bu eser Allah'ın birliğinden, Hz. Muhammed'in büyüklüğünden dünyanın geçiciliğinden bahsetmektedir. Sık sık ayetlere ve hadislere yer verilir. Bu eserle ilgili Kemal Eraslan'ın bir makalesi vardır: Kemal Eraslan; “Şiban Han’ın ‘Bahru’l-Hüdâ’ Adlı Eseri, Türk Kültürü Araştırmaları, Yıl: XXVIII/ 1-2, Ankara 1992, s.103-177.

2. Fıkha ait risâle: Köprülü, İslâm Ansiklopedisi'ndeki "Çağatay Edebiyatı" adlı makalesinde Şiban Han'ın fıkha ait mensur bir risâlesi olduğunu ve eserin kendi hususî kütüphanesinde bulunduğunu yazmaktadır. Bu eserin şu anda nerede olduğu bilinmemektedir.

3. Dîvân: Tek yazma Nüshası İstanbul Topkapı Müzesi 3. Ahmet Kütüphanesi Nu: 2436'da kayıtlıdır. 192 varaktır istinsah tarihi yazılı değildir. Nevâyî ile aynı dönemde yaşayan Şiban Han'ın aşk ve tabiat güzelliklerini anlatan şiirleri, içtimâî, ahlâkî ve tasavvufî şiirleri yanında divan edebiyatı kalıplarının dışına çıkarak yazdığı tarihî olayları, yaptığı savaşları anlatan şiirleri de vardır. Günlük hayatını ve duygularını sanat kaygısından uzak bir şekilde şiire geçirmiştir. Şiirlerinde ses taklitleri ve mahallî deyişlerden sıkça faydalanmıştır. Hoca Ahmed-i Yesevî'ye büyük saygı duyan şiirlerinde ondan bahseden Şiban Han için Semerkant, Buhara ve Türkistan ayrı bir yer tutar. Yarım kafiyeye sıkça baş vuran Şiban Han aruzun kolay kalıplarını kullanmıştır. Klâsik divan tarzında düzenlenmiş olan Şiban Han Dîvânı'nda 7 tevhid, 10 na't, 306 gazel, 8 mensur parça, 1 murassa-nâme, 27 rubâî, 12 tuyuğ, 5 tarih, 1 murassa beyit ve 48 muammâ vardır. Divan yayınlandı (Karasoy 1998).

Kaynakça

Aka, İsmail (1981). “Şeybani (Şibani) Han”. Türk Ansiklopedisi. C.30. 267.

Barthold, W. (1945). “Çağatay”. İslam Ansiklopedisi. C. 3. İstanbul: MEB Yay. 266-270.

Berezin, N.İ. (1849). Anonim Şibânî-nâme. Kazan.

Canpolat, Mustafa (2002). “Çağatay Dili ve Edebiyatı”. Türkler Ansiklopedisi. C. 8. Ankara: Yeni Türkiye Yay. 769-776.

Eraslan, Kemal (1986). XV. Yüzyıl Çağatay Edebiyatı”. Büyük Türk Klasikleri. C. 3. İstanbul: Ötüken-Söğüt Yay. 59-133.

Eraslan, Kemal (19913). “Çağatay Edebiyatı”. İslam Ansiklopedisi. İstanbul: TDV Yay. 168-176.

Eraslan, Kemal (1992). Şiban Han’ın ‘Bahru’l-Hüdâ’ Adlı Eseri”. Türk Kültürü Araştırmaları XXVIII: 103-177.

Ercilasun, Ahmet Bican (2008). Türk Dili Tarihi. Ankara: Akçağ Yay.

Karasoy, Yakup (1998). Şiban Han Dîvânı (İnceleme-Metin-Dizin-Tıpkıbasım). Ankara: TDK Yay.

Karasoy, Yakup ve M. Toker (2005). Türklerde Şecere Geleneği ve Anonim Şibani-nâme. Konya: Tablet Kitabevi.

Togan, A.Z. Velidi (1927). “Şaybak Han’ın Şiirleri”. Yeni Türkistan 1.

Togan, A.Z. Velidi (1981). Bugünkü Türkili Türkistan ve Yakın Tarihi. İstanbul: Enderun Kitabevi.

Türkoğlu, İsmail (1988). “Şeybânî Hân”. İslâm Ansiklopedisi. C. 39. İstanbul: TDV Yay. 43-44-45.

Madde Yazım Bilgileri

Yazar: PROF. DR. YAKUP KARASOY
Yayın Tarihi: 14.11.2014

Eserlerinden Örnekler

Gazeller:

Ay cemâlin bürkaʽın alsan cihân tâbân bolur

Âf-tâb ol yüzni körgeç özidin pinhân bolur

Veh ki bir bir sünbülün tartsan yüzün hurşîdine

Barça ʽâşıklar ana aşüfte vü hayrân bolur

Zulmet-i zülfide bir şeb tınmadı hem-râh-ı ʽışk

ʽAkl minde neylesün ol kasd-ı düzd-i cân bolur

Gerçi körsem her çemende serv ile nâzük-nihâl

Közge ilmes-min alarnı cilve-i cânân bolur

Nâleler kılsam firâkından yaraşur her seher

Nâle vü âhım tütüni turra-i Keyvân bolur

Togmadı hergiz anın tig yitti kökke ay u kün

Ol sebebdin ay u kün peyveste ser-gerdân bolur

Ay Horâsân ehli Şibân bir avuç tofrak idi

Kimge Hak kılsa ʽinâyet hân u hem sultân bolur

 2

Ay könülnin bülbüli sen bargıl ol bustân sarı

Yaz boldı ne turur-sin kirgil ol destân sarı

Her kişige lâzım oldur sözlese hubbü'l-vatan

Bil mana söz vâcib oldı uşbu Türkistân sarı

Evliyâlar serveri boldı Hâce Ahmed Yesevî

Yesevîni güzerlep ötsem ol Sabran sarı

Evliyâlarnın tavâfın uşbu kâdî menʽ iter

Salıban uşbu hûrnı barmagıl vîrân sarı

Min didim takı ana kim sin bu yıldın bî-haber

iteyin bizge barur-sin gencler vîrân sarı

Kaysı genc bolgay anın tig evliyâlar andadur

Biri Sıgnak biri Kılıç biri Türkistân sarı

Takı bilgil uşbu Otrar boldı kân-ı evliyâ

Evliyâlar bil uluşın izledi sultân sarı

Bil havâsı cân-fezâ vü suyıdur âb-ı hayât

Kim alarnın yigiti tig bolmagay destân sarı

Ne sorar-sin imdi mindin aytayın sırrımnı min

Bu Şibânî arzusı togmış yiri Sabran sarı

Rubâî

ʽÂşık kibi hîç kişi cefâ çikmes imiş

Hîç kimse anın kibi belâ çikmes imiş

Ança tiken urmagunça gül bülbülga

ʽÂşık ney nevâsı nevâsı tig nevâ çikmes imiş

Türk Edebiyatı’nda az rastlanan Murassa-name:

Kara-kölni algandın son Şâh-Baht Hân takı Bâkî Tarhanga köp nasîhatlar aytıp yiberdi işitmedi irse atlanıp Karşı üstige kilip kapadı ve anda mahbûbının mahabbet otı zaʽîf bedennin cevâhir hırmeniga tüşti irse âşıklar âhıdın veʽârifler derdinin ʽışknın muraşşaʽ-nâmesin aytıp yiberdi ay minin könlümnin sultânı ve sultân-ı ʽışkımnın şâh-bâzı ve ay Barlas mihribânı takı minin fikrim deryâsının dürr-i yetîmi ve hayâlım gencinin laʽl ve yâkûtı ve takı mürvârid-i cevâhir zîbâsı ve ay gül-çehreler büstânının perîsi ve ay hüsnin gevheri ve ay nâzenînler cevheri sinin közünnün karasın közlep körklüler çolpanı tanlap tün ü kün tınmayın yürür ve yana Hotan şehrinin çerâ-gâhında sünbül ve reyâhîn otlap dânesinin mihriga nâz kılıp lâle-zâr içinde âhü-bere tig firkatin dâğıda boldum yana bagrı kara tig ve bu sinin közünnün nergis kirişmesi ve Kıyat közünnün şîve-i gamzesi nigârlar tonın tüzüp ve dilber-i raʽnâ leşkerin yasap ve bu Karşının haşem-nişîni dig minin könlümni tilep zâhidler arasındın alıp ve müttakîler perhîzinden kiçürüp ʽâşıklar bâzârıga iltti ve ol maʽrekede attâr dükkânın açtım ve yana nâzenînler ara ol küy u küçenin yüzige müşg ü ʽanber saçtım ve yana nâzenînlernin ʽişretgâh yirinin lâceverd ferşinin yüzige közümnin kanlık yaşın zer-efşânlık kıla saçtım âh minin hâlimdin zâhidnin dimâğıga şemme-i büy eşer kılsa irdi ve takı bu dükânnın kumâşla-rını açturup tururumda neteg kim tan yili şubh yüzindin bürkaʽ alıp anın mihrâbında kaşının kılgan karasın körüp özidin kitip ilgide gül-efşânın körüp bu ne periler meclisi ve bu ne hâl bolur dip tilmürüp yalbarıp mana sordı min hem özümdin kitip ʽışk otıga közüm yaşı birle yüzüm altunın yup âlüftelıgım Ferhâd'dın aşıp âşüftelıgım Mecnün'dın ötüp bu ebyâtnı okumış-min


İlişkili Maddeler

Sn.Madde AdıD.Tarihi / Ö.TarihiBenzerlikİncele
1ŞÎBÂNÎ, Şîbân, Şeybânî Han, Şîbânî Han, Şeybek Han, Şâh-baht Han, Şâhî Beg Han, Muhammed, Yeşil Başlıd. 1451 - ö. 1510Doğum YılıGörüntüle
2ŞÎBÂNÎ, Şîbân, Şeybânî Han, Şîbânî Han, Şeybek Han, Şâh-baht Han, Şâhî Beg Han, Muhammed, Yeşil Başlıd. 1451 - ö. 1510Ölüm YılıGörüntüle
3CEMÂLÎ, Bâyezîdd. 1410-12? - ö. 1510-12?Ölüm YılıGörüntüle
4AVNÎ, Fâtih Sultân Mehmed, Sultân Mehmed-i Sânî, Sultân II. Mehmedd. 30 Mart 1432 - ö. 3 Mayıs 1481MeslekGörüntüle
5MEFTÛNÎ/İKBÂLÎ(II. Mustafa)d. 1664 - ö. 1703MeslekGörüntüle
6II. AHMEDd. 1642 - ö. 1695MeslekGörüntüle
7ABDURRAHMAN, Saçlı Emirzâde Abdurrahman Alemşah Efendid. ? - ö. 1579Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
8MEHMED, Bostân-zâde Mehmed Efendi bin Mustafâ Efendi bin Bostân Efendi bin Tireli Mehmed Efendid. 1535-36 - ö. 1 Nisan 1598Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
9HÂTEMÎ/MÂTEMÎ, İbrahim Beyd. ? - ö. 1595Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
10ATÂ, Tayyâr-zâded. 1810 - ö. 1882Madde AdıGörüntüle
11ÂGÂH, Hacı Hâfız Mehmed Bulakd. 1630-31 - ö. 1728Madde AdıGörüntüle
12SA'DÎ, Ebubekird. ? - ö. ?Madde AdıGörüntüle