Madde Detay

Muhtemelen 867/1463 yılında Karaman’da doğdu. Selçuklu âlimlerinden, Fahreddin er-Râzî’nin soyundan gelen Cemâleddin Aksarâyî’nin ahfadındandır. Konya Aksarayı’nın Osmanlı topraklarına iltihakından sonra Amasya’ya tehcire mecbur edilen Muhyiddin Mehmed Çelebi’nin oğludur. Pîrî Mehmed Paşa, medrese öğrenimini babasının Halvetiyye şeyhi olarak bulunduğu Amasya’da tamamladı. 896/1491 yılında Amasya Şer’iyye Mahkemesi’nde bir müddet kâtiplik yaptı. Amasya valiliği sırasında II. Bayezid’le tanışma fırsatı buldu. Bayezid’in tahta çıkması üzerine Sofya, Serez ve Galata kadılıklarında bulundu. İstanbul Fatih İmareti mütevelliliğine getirildi. II. Bayezid’in son yıllarında kadılıktan hazine defterdarlığına geçti. Yavuz Sultan Selim’in cülûsunun ardından başdefterdar oldu ve Çaldıran seferine Rumeli defterdarı olarak katıldı. Çaldıran’da Safevî ordusu ile karşılaşıldığı sırada yapılan müşaverede hemen savaşa girilmesi konusundaki isabetli fikriyle Yavuz Sultan Selim’in takdirini kazandı. Şah İsmail’in savaş meydanından kaçıp Tebriz’i terk etmesi üzerine onun şehirdeki hazine ve mallarının denetim altına alınması ve şehrin zapt ve muhafazasıyla görevlendirildi. 920/1514’te Mustafa Paşa’nın azledilmesiyle vezirliğe atandı ve zahire toplaması için ordunun kışlayacağı Amasya’ya gönderildi. Amasya’da meydana gelen yeniçeri ayaklanmasında evi yağmalanan Pîrî Mehmed Paşa, İstanbul’a dönüldükten sonra yapılan tahkikat sırasında bu işte ihmali olduğu gerekçesiyle vezirlikten azledildiyse de üç gün sonra (12 Receb 921 / 22 Ağustos 1515) vezirlik yeniden kendisine verildi. Fakat birkaç ay sonra Diyarbakır yöresinden gelen olumsuz haberler sebebiyle padişah tarafından veziriazamla birlikte azledilip Yedikule’ye hapsedildi. Aynı günün akşamı yeni sadrazam Sinan Paşa’nın aracılığı ile hapisten çıkarılan Pîrî Mehmed Paşa, bir ay sonra (Cemâziyelevvel 922 / Haziran 1516) padişahın Mısır Seferi’ne gidişi dolayısıyla İstanbul muhafızlığına getirildi. Güneydoğu Anadolu ve Suriye fethinin ardından kurulan Arap ve Acem kazaskerliği görevini de üstlendi. İstanbul muhafızıyken aldığı önlemlerle Mısır’daki ordunun maaş problemini halletti, kısa sürede hazırlattığı seksen iki parça gemiyle ordunun ihtiyacı olan erzakı ve iki büyük topu Mısır’a gönderdi. Yavuz Sultan Selim’in Veziriazam Yunus Paşa’yı idam ettirmesinden sonra Şam’a gelmesi istenen Pîrî Mehmed Paşa, 13 Muharrem 924/25 Ocak 1518’de veziriazamlığa getirildi. Yavuz Sultan Selim, İstanbul’a dönüşü sırasında bir miktar askerle onu asayişi sağlaması için Diyarbakır yöresinde bıraktı. Pîrî Paşa, altı ay burada kaldıktan sonra İstanbul’a döndü.

Pîrî Mehmed Paşa, Yavuz Sultan Selim’in vefatına kadar veziriazamlık görevini koruduğu gibi Kanuni Sultan Süleyman döneminde de üç yıla yakın bu görevde kaldı. Bu süre içinde bazı önemli olayların çözümünde rol oynadı. Belgrat’ın Avrupa’nın kilidi olması dolayısıyla mutlaka fethedilmesi gerektiği yolunda yeni padişahı sürekli teşvik etti ve buraya öncelik verilmesi görüşünü savundu. 927/1521 yılındaki Belgrat kuşatmasına katılarak kalenin ele geçirilmesinde büyük rol oynadı. Ertesi yıl Rodos’un zaptı hususunda toplanan divanda buranın da mutlaka alınması gerektiğinde ısrar etti. Rodos Seferi’ne karar verildiğinde padişahla birlikte kuşatmaya katıldı. Rodos Kalesi’nin kuşatılması işi uzayınca sefere serdar olarak tayin edilen damadı Mustafa Paşa görevinden alınıp yerine Pîrî Mehmed Paşa’nın rakibi Ahmed Paşa (Hain) getirildi. Rodos’un alınmasında veziriazamın önemli rolü olduysa da ikinci vezir Ahmed Paşa’nın padişah üzerindeki baskısı yüzünden zor durumda kaldı. Sefer dönüşü, vaktiyle Mısır’dan İstanbul’a sürülmüş Memluk ileri gelenleri, sanatkârları ve ulemasının serbest bırakılması esnasında onlardan rüşvet aldığı gerekçesiyle hakkında soruşturma açıldı. Rumeli ve Anadolu kazaskerlerince yapılan tahkikat neticesinde suçlu bulunarak 927/1523 yılında Kanuni tarafından görevden azledilerek emekli edildi. Bunun üzerine Mehmed Paşa, vefatına kadar kalacağı Silivri’deki çiftliğine çekildi. Kanuni’nin Alman Seferi’nden dönüşünden sonra 939/1532-33 sonbaharında çiftliğinde vefat etti. Kabri Silivri’de kendi yaptırdığı caminin haziresindedir.

Pîrî Mehmed Paşa, kaynaklarda genellikle iyi bir devlet adamı olarak tanımlanır ve özellikle Yavuz Sultan Selim’e uzun süre veziriazamlık yapmış olması, onun tecrübeli ve iş bilir bir şahsiyet olmasına yorulur. İlmiyeden yetişmesine rağmen savaşlarda ve kuşatmalarda askerî yeteneklerini de göstermiş ve kazanılan başarılarda önemli rol oynamış, donanmanın gelişmesinde ve İstanbul’da büyük bir tersane yapılmasında hizmeti görülmüştür. Tasavvufla yakından ilgilenen Pîrî Mehmed Paşa, Safevi tarikatına karşı olan mutasavvıflara büyük imkânlar sağlamış, özellikle Mevlevî ve Halvetîlere sempati duymuştur. Kendisi âlim ve şair olduğu gibi bu sahada uğraşanları da korumuştur. Câfer Çelebi, Kalkandelenli Sücûdî Çelebi ve Celâl-zâde Mustafa Çelebi, Paşa’nın himayesini gören şairler arasındadır. Birçok mecmuada şiirlerine rastlanmaktadır.

Akbayar, Nuri (hzl.) (1998). Mehmed Süreyya, Sicill-i Osmânî (Yâhud Tezkîre-i Meşâhir-i Osmânî). C. 4. İstanbul: Kültür Bakanlığı-Tarih Vakfı Ortak Yay.

Canım, Rıdvan (hzl.) (2000). Latîfî, Tezkiretü’ş-Şu’arâ ve Tabsıratü’n-Nuzamâ. Ankara: AKM Yay.

Eyduran, Aysun S. (hzl.) (2008). Beyânî, Tezkîretü’ş-Şu’arâ. Ankara: KTB. Yay. E-kitap: http://ekitap.kulturturizm.gov.tr/belge/1-83502/beyani----tezkiretus-suara.html [Erişim Tarihi: 01.02.2014].

Eyduran, Aysun S. (hzl.) (2009). Kınalı-zâde Hasan Çelebi, Tezkîretü’ş-Şu’arâ, Tenkitli Metin B. Ankara: KTB. Yay. E-kitap: http://ekitap.kulturturizm.gov.tr/belge/1-83504/kinalizade-hasan-celebi---tezkiretus-suara.html [Erişim Tarihi: 01.02.2014].

İpekten, Halûk, M. İsen, R. Toparlı, N. Okçu ve T. Karabey (1998). Tezkirelere Göre Divan Edebiyatı İsimler Sözlüğü. Ankara: KTB Yay.

İsen, Mustafa (hzl.) (1998). Sehî Bey Tezkiresi, Heşt-Behişt. Ankara: Akçağ Yay.

Kaf-zâde Fâ’izî, Zübdetü’l-Eş’âr. İstanbul Büyükşehir Belediyesi Atatürk Kitaplığı, Belediye 11. vr. 76a.

Kılıç, Filiz (hzl.) (2010). Âşık Çelebi, Meşâ’irü’ş-Şu’arâ-İnceleme-Metin. C. 3. İstanbul: İstanbul Araştırmaları Ens. Yay.

Küçükdağ, Yusuf (2007). “Pîrî Mehmed Paşa”. TDV İslâm Ansiklopedisi. C. 34. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yay. 280-81.

Özcan, Abdulkadir (hzl.) (1989). Şeyhî Mehmed Efendi, Şakâ’ik-i Nu’mâniyye ve Zeyilleri “Şakâyık-ı Nev’i-zâde”. İstanbul: Çağrı Yay.

Riyâzî, Riyâzu’ş-Şu’arâ. Milli Kütüphane Yazmalar Koleksiyonu, 06 Hk 1275. vr. 54b-55a.

Şemseddin Sâmî (1314). Kâmûsu’l-Âlâm. C. 2-3. İstanbul: Mihran Matbaası.

Tuman, Mehmed Nâil (2001). Tuhfe-i Nâilî, Dîvân Şâirlerinin Muhtasar Biyografileri, C. I. (hzl. Cemal Kurnaz, Mustafa Tatçı). Ankara: Bizim Büro Yay.

Turan, Şerâfeddin (1964). “Pîrî Mehmed Paşa”. İslâm Ansiklopedisi. C. IX. İstanbul: Meb Yay. 559-561.

Yavuz, Fikri ve İsmail Özen (hzl) (1972). Bursalı Mehmed Tahir, Osmanlı Müellifleri. C. 2. İstanbul: Meral Yay.

Gazel

Şeb-i zülfinde kalanlar zulumât ile yürür

İrişen lebleri âbına hayât ile yürür

Zâhidi hasret-i mey şöyle za’îf eyledi kim

Elde tesbîh ü ‘asâsı salavât ile yürür

Hüsni ser-nâmesine kaşları olalı nişân

Hükm eder ‘âşıkına sanki berât ile yürür

Ellerin göge tutup nâliş eder serv ü çenâr

Ki göreydin anı ya Rab ne sıfât ile yürür

Pîrîyâ kaddine benzer nice serv ola ki ol

Salınır şîveler eyler harekât ile yürür

(İsen, Mustafa (hzl.) (1998). Sehî Bey Tezkiresi, Heşt-Behişt. Ankara: Akçağ Yay. 68.)