Madde Detay

Son asır Osmanlı ulemâ ve ediplerinden olan Alî Enver, 1850 yılında Ünye’de doğmuştur. Ancak doğum yılı nüfus kayıtlarında sehven 1847-48 geçmektedir. Babası el-Hâc Alî Efendi gibi nâip olan Alî Enver, ilk tahsilini memleketinde görmeye başlamış; sonrasında İstanbul’a gelerek Mekteb-i Nüvvâb’a devam etmiştir. Buradan 1875 yılında mezun olarak 1876 yılında yirmi altı yaşındayken memuriyet hayatına başlamıştır.

İlk görev yeri olan Çarşamba niyâbetinin ardından birçok yerde bulunmuştur. Tayin edildiği niyâbetler sırasıyla şu şekildedir: İdlib, ikinci kez Çarşamba, Canik, Lapseki, Biga, Alaşehir, Ordu, Çerkeş, Ünye, Yıldızeli, Merzifon, Darıdere, Maraş, Mihaliç ve Yeniköy. Ayrıca nâipliğin yanı sıra Ünye Kaymakam Vekâleti, Meclis-i Meşâyih Başkâtipliği ve Meclis-i Meşâyih-i Talebe Kâtipliği ifâ ettiği diğer vazifeleridir. Yeniköy niyâbetinin ardından 7 Ekim 1911 tarihinde görev süresinin bitmesiyle nâiplikten infisâl etmiştir.

Alî Enver’in hayatına dair elde ettiğimiz önemli ve detaylı bilgilerin kaynağı, Yeniköy nâibi olarak görev yaptığı dönemde kendi el yazısıyla 16 Mayıs 1910 tarihinde doldurduğu sicill-i ahvâl belgesidir. Bunun yanı sıra yaşadığı asrın doğal bir sonucu olarak, gazetelerde de onunla ilgili bilgilere erişmek mümkündür. Mesela dönemin gazetelerinde “Tevcîhât” başlığının “İlmiyye” kısmında tayin edildiği görevler duyurulmuştur. Ayırıca kendisi de klasik Türk edebiyatının izinde yazdığı birkaç şiirini gazeteler aracılığıyla yayımlamıştır. Tespit ettiğimiz şiirlerinden onun “Enver” ve çok az olmak kaydıyla “Enverî” mahlaslarını kullandığı anlaşılmaktadır.

11 Kasım 1920 tarihinde yetmiş iki yaşındayken vefat etmiştir. Eserleri şunlardır:

1. Semâ‘-hâne-i Edeb: Alî Enver’in on sekizinci yüzyılın son demlerinde Esrâr Dede tarafından kaleme alınan Tezkire-i Şu‘arâ-yı Mevleviyye isimli Mevlevî şairler tezkiresini özetlediği ve tanındığı eseridir. Alî Enver, 1888 senesinin ramazanında iftar vesilesiyle gittiği Gelibolu Mevlevîhânesi’nin kütüphanesinde Esrâr Dede Tezkiresi’ni görmüş ve bu eseri muhtasar mantığıyla yeniden yazmak istemiştir. Eserin bir kısmını önce Haziran 1888-Kasım 1888 tarihleri arasında Saadet gazetesinde 24 sayı boyunca “Gelibolu Mevlevîhânesi’ni Ziyâret” başlığı ve “Lapseki Nâ’ibi ‘Alî Enver” imzasıyla

tefrika etmiştir. Ardından 1891-92 senesinde Âlem Matbaası’nda Semâ‘-hâne-i Edeb ismiyle kitap hâline getirmiştir. Eserde toplam 191 Mevlevî şairin hâl tercemesi ve şiirlerinden örnekler yer almaktadır. Çoğu şair için kaynak olarak Esrâr Dede Tezkiresi kullanılmış olsa da kimi şairlerin hayatlarına dair dair detayların Sâkıb Mustafa Dede’nin Sefîne-i Nefîse-i Mevleviyân isimli menâkıbnâmesinden alındığı görülmektedir. Eser üzerine İpek Karaltı tarafından yüksek lisans çalışması yapılmıştır (2025).

2. El-Vusûk fî Tercemeti’l-Furûk: Alî Enver’in Arapça gramer kuralları ile kelime kullanım inceliklerini içeren tercüme eseridir. Adını ilk olarak Semâ‘-hâne-i Edeb satırlarında duyduğumuz bu eser, İsmail Hakkı-i Bursevî’nin Furûk-ı Hakkî isimli eserinin Türkçe tercümesidir. Kitap hâline getirilmemiş ve tefrika sûretiyle kalmıştır.

3. Rehnümâ-yı Sa‘âdet-i Ümmet: Başbakanlık Osmanlı Arşivi’nde basım ruhsatına ulaştığımız ve bu sayede isminden haberdar olduğumuz eseridir. Alî Enver, Darıdere Nâibi iken gerçekleştirdiği yazışmalar neticesinde eserine basım ruhsatı almıştır. Ancak eserin neşredilip edilmediği hususu belirsizliğini korumaktadır.

Alî Enver (1390). Semâ‘-hâne-i Edeb. İstanbul: Âlem Matbaası.

Karaltı, İpek (2025). Alî Enver ve Mevlevî Şairler Tezkiresi: Semâ‘-hâne-i Edeb (İnceleme-Metin). Yüksek Lisans Tezi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi.

Beyitlerinden Örnekler

Çok değil gelmese de cevri hisâb u rakama

Çünki ol şûh değil mu‘tekid-i yevm-i hisâb (Karaltı 2025: 189).

Şiddet-i meylim içündür ki bilürken galatın

Tâ-i te’nîsi yine kaldıramam bâkireden (Karaltı 2025: 216).

Sâ‘id-i ser-menzil-i eflâk-i ‘izzet olsa da

Kara yerdir ‘âkıbet mecmû‘-ı insânın yeri (Karaltı 2025: 219).

Sabr eyle bakalım toğar mâder-i şebden

Bir gün görünür hikmet-i ‘el-leyletü hublâ’ (Karaltı 2025: 406).