Madde Detay

Asıl adı Muhammed olan Arzî Mehmed Efendi, Antep’te doğmuştur. Babası, Mevlevî şeyhi Şabanzâde İbrahim Efendi’dir. Esrâr Dede'nin, “Dâru’d-devle-i ‘aliyyeden mütevellid Şabân-zâdegân şöhretiyle ma‘rûf hânedân-ı kibâr-ı mevâlîden bir zât-ı fazl-simât olup” ibaresiyle şairi İstanbullu olarak göstermesi diğer kaynaklar tarafından desteklenememektedir. Küçük yaşlardan itibaren babasının de etkisiyle tasavvufa ve bilime yönelen Arzî, gençlik yıllarında İstanbul’a gitmiş, devrin müderrislerinden Kara Mustafa Efendi’nin hizmetine girmiştir. Galata mahkemesi baş katiplği ve kadılıklarda bulunmuştur. Sivaslı Şeyh Efendi Abdülmecid (Mecdüddin-i Sivâsî)’den el almak istemiş, şeyhi onu Mevleviliğe yönlendirmiştir. Mevlevihâne’de kendisine kıraatçılık görevi verilmiştir. Galata Mevlevihânesi şeyhi Âdem Dede’ye intisap etmiş, Âdem Dede’nin vefatından sonra da onun yerine Galata Mevlevihânesi şeyhi olmuştur. 12 yıl bu hizmeti yürüten Arzî Mehmed Dede, Zilkade 1075 / Haziran 1664’te vefat etmiş ve Galata Mevlevihânesi’ne defnedilmiştir. “Uçdı ol bülbül-i gülzâr-ı hakikat” mısraı vefatına tarih olarak düşülmüştür.

Kaynaklarda kendisinden övgüyle söz edilen Arzî Mehmed Dede, lirik gazel ve rubailer kaleme almıştır. Üç dilde de şiir yazabilen şairin bazı şiirleri de bestelenmiştir. Kaynaklarda Dîvân’ı olduğu belirtilmişse de henüz ele geçirilen bir nüshası yoktur. Bazı şiir mecmularında ( Fatih Millet Ktp. Mnz. 647, 755, 792; Nuruosmaniye Kitaplığı 4959/27; Veliyüddin Efendi Ktp. Nr. 3191, Topkapı Revan nr. 1965, K. 1724) şiirleri vardır (Yakar 2013).

Akbayar, Nuri ve S. A. Kahraman (hzl.) (1996). Mehmed Süreyyâ, Sicill-i Osmânî. C. 1. İstanbul: Tarih Vakfı Yay. 325.

Ayan, Gönül (2000). “Antepli Arzî Mehmet Dede”. Osmanlı Döneminde Gaziantep Sempozyumu. Gaziantep. 113-136.

Dağlıoğlu, H. Turhan (1939). Gaziantep Meşâhiri. Gaziantep: CHP Basımevi. 13-20.

Ergun, S. Nüzhet (1936). Türk Şairleri. C. 2. İstanbul: Bozkurt Basımevi. 501-505.

Genç, İlhan (hzl.) (2000). Esrâr Dede, Tezkire-i Şu’arâ-yı Mevleviyye İnceleme-Metin. Ankara: AKM Yay. 343-347.

Özcan, Abdulkadir (hzl.) (1989). Şeyhî Mehmed Efendi Şakâ’ik-i Nu’mâniye ve Zeyilleri “Vakâyiü’l-Fudalâ”. C. 1. İstanbul: Çağrı Yay. 561.

Özkırımlı, Atilla (1990). Türk Edebiyatı Ansiklopedisi. C. 1. İstanbul: Cem Yay. 128.

Yakar, Halil İbrahim (2013). Antepli Divan Şairleri. İstanbul: YCM Yay. 62-66.

Yılmaz, Kâşif (hzl.) (2001). Güftî ve Teşrifâtu’ş-Şu‘arâsı. Ankara: AKM Yay. 100-102.

Kimünle hem-zebânsın ey büt-i tersâ gamun kimdür

Nedür hâl-i şerîfün bezm-i meyde hem-demün kimdür

Bizümle ser-güzeşt-i ülfetün cümle hayâl oldı

Aceb âyîne-i kalbünde şimdi mahremün kimdür

Esîr-i hüsnüni âzürde kıldun ey perî ammâ

Giriftâr-ı kemend-i kâkül-i ham-der-hamun kimdür

Şehîd-i gamzeni gerçi ferâmûş eyledün şimdi

Hayât-efzâ olan şehd-i lebünden em semün kimdür

Çekildi bezmgâh-ı sîneden Arzî o nahl-ı nâz

Bugünden sonra zahm-ı hûn-feşâna merhemün kimdür

(Ayan, Gönül (2000). “Antepli Arzî Mehmet Dede”. Osmanlı Döneminde Gaziantep Sempozyumu. Gaziantep.120.)