Madde Detay

Asıl adı Ahmed’dir. Diyarbakır’da doğdu. Yazdığı manzumelerinden Arapça'ya ve Farsça'ya hakim olduğu ve iyi bir öğrenim gördüğü anlaşılmaktadır. Azmî; İstanbul, Erzurum, Bitlis, Şam, Irak, Hicaz gibi pek çok yeri gezdikten sonra 1247/1831 yılında Diyarbakır’da vefat etti. Mezarı Mardin Kapısı dışındaki Bolulu Hüseyin Efendi’nin mezarı civarındadır. “Ola Azmî kâ'im-i huldü’l-berîn” mısrası ölümüne düşürülen tarihtir.

Eserleri şunlardır:

1. Dîvân: Dîvân’da mensur bir takriz, ikisi Hz. Muhammed’e biri Hz. Zekeriyyâ’ya yazılmış 3 kaside, 1 murabba, Nâbî, Râsih, Bâkî ve İlhâmî’nin gazellerine yazılmış 4 tahmis, 1 muhammes, 3 müseddes, 1 terkib-i bend, 167 gazel, 14 kıt‘a, 12 kare şekilli görsel şiir, 19 muamma, 6 lügaz yer almaktadır (Duymaz 2010: 20).

2. Miftâhu’l-Ma‘ânî: Rüya tabiri üzerine yazılmış 208 beyitlik bir mesnevidir. 10 ana başlık altında konu ele alınmıştır. Ayrıca manzumenin esasını teşkil eden rüya tabiri bölümünde her harfe ayrı bir başlık açılarak 3, 4 ya da 5’er beyitle o rüyanın ne ifade ettiği açıklanmıştır. Manzumenin sonunda kısa mensur bir bölüm ile 21 beyitten oluşan manzum bir parça ve yine kısa mensur bir bölüm bulunmaktadır (Erdoğan 2012: 88).

Azmî üzerinde Fuzûlî, Bâkî, Şeyhülislâm Yahyâ, Nâbî, İlhamî gibi şairlerle Vâlî, Hâmî, Lebîb gibi Diyarbakırlı şairlerin etkisi görülmektedir. Bu şairler arasında Azmî’yi en çok etkileyen hikemi şiirin en büyük temsilcisi olan Nâbî’dir. Üslup sahibi bir şair olmaktan çok, birçok şairden etkilenmiş bir şiir heveslisi izlenimi uyandıran Azmî’de, yer yer mahallîleşme hareketinin dil özelliklerinin yanı sıra ağırlıklı olarak hikemî tarzın ve klasik üslubun söyleyiş özellikleri görülmektedir (Duymaz 2010: 171). Şiir tekniği açısından genel olarak klasik divan şiiri geleneğine bağlı olan şair, söyleyişten çok anlama önem vermiş, bu yüzden vezin ve kafiye kullanımında pek titiz davranmamıştır (Duymaz 2010: 170). Kudretli bir şair olarak gösterilemez (Ergun 1936-1945: 638).

Beysanoğlu, Şevket (2002). “Azmî”. Türk Dünyası Edebiyatçıları Ansiklopedisi. C. 2. Ankara: AKM. Yay.

Duymaz, Mehmet (2010). Diyarbakırlı Azmî ve Divançesi (İnceleme, Metin-İndeks). Yüksek Lisans Tezi. Ankara: Gazi Üniversitesi.

Erdoğan, Mehtap (2012). “Rüya Tabirine Dair Bir Manzume: Diyarbakırlı Azmî’nin Miftâhu’l-Ma‘ânî’si”. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi/ The Journal of International Social Research. 5 (21): 87-105.

Ergun, Sadeddin Nüzhet (1936-1945). Türk Şairleri. C. 2. İstanbul.

Kurnaz, Cemal ve Mustafa Tatcı (hzl.) (2001). Mehmet Nail Tuman, Tuhfe-i Nâilî-Divan Şairlerinin Muhtasar Biyografileri. C. II. Ankara: Bizim Büro Yay.

Gazel

Hükûmet mesnedi teslîm olunca dest-i rindâna

Girer Zünnûn-ı Mısrî lâ-cerem bî-cürm zindâna

Felek hikmetle verdi tîğ-i hükmü dest-i gaddâra

Anınçün bî-güneh Mansûr olur ber-dâr düzdâne

Ser-â-pâ cevherim çün tîğ ammâ dest-i dünyâda

Yazık nâ-merd elinde benzerim şemşîr-i bürrâna

Sipihr-i sifle-perver merdüm-i mümtâza düşmendir

Koyar bedr-i tamâmı kînesinden şekl-i çevgâna

Gönül bu devr-i nâ-sâz-ı felekden çekdigi cevri

Eger kâfir göreydi gelmiş idi şimdi îmâna

Neden başdan kara çeşmin gibi mestâne devr eyler

Lebin bûs eylemiş sâkî meger meclisde peymâne

Hirâsım âşnâdandır degil bîgâneden Azmî

Ki etmez âşnâ etdigini insâna bîgâne

(Duymaz, Mehmet (2010). Diyarbakırlı Azmî ve Divançesi (İnceleme, Metin-İndeks). Yüksek Lisans Tezi. Ankara: Gazi Üniversitesi. 351.)