Madde Detay

Ömer Han döneminde (1811-1822) Hokand’da şiir sanatına gösterilen ilgi Fergana’da kadın şairlerin de yetişmesine sebep olmuştur. Çağatay edebiyatının 19. yüzyılda yetişen bu kadın şairlerinden biri de Mahzûne’dir. Kızıltunç’un (2012: 746-749) belirttiğine göre Özbekistan Fenler Akademisi Şarkşinaslık Enstitüsü Şark El Yazmaları 5028’de kayıtlı el yazmasının bir varağındaki “Mahzûne… duhter-i Mullâ Bâşmân” şeklindeki kayda göre de Mahzûne “Mullâ Bâşmân”ın kızıdır. Mullâ Bâşmân, döneminin aydınlarındandır. Kızına iyi bir eğitim aldırmıştır. Hakkındaki bir rivayete göre Mahzûne, Hokand’ın Yukarı Galçasay kasabasından Bâşmân adlı bir bekçinin kızı olup yaşadıkları kasabanın adı da “Bâşmân”dır. Günümüzde bu kasabadaki bir mahalle “Bâşmân” adıyla anılmaktadır. Bir başka rivayete bakılırsa o, Fergana’da Taciklerin yaşadığı bölgelerde çok meşhurdur. Kânıbâdâm ya da İsfere’de doğmuş, küçük yaşta Hokand’a göçmüştür. Kayumov’un Hokand Tarihi ve Edebiyatı adlı eserinde ise Mahzûne’nin Hokand’da doğduğu kayıtlıdır. Babası Mullâ Bâşmân, Hokand’ın Katağan kazasının Mullâ Bâşmân mahallesinde imamlık yapan bir müderristir. Fazlî’nin Mullâ Bâşmân’dan söz ederken kullandığı “fakir bekçi” ifadesi ise onun dünyaya meyl etmeyen, ilim ve irfana değer veren kişiliği ile alakalı olmalıdır. Kaynaklarda doğum ve ölüm yılı kaydedilmemiş olan Mahzûne’nin Ömer Han’ın sarayında yaşayan faziletli, olgun, güzel ve alımlı bir kadın olduğu belirtilmiştir.

Şairin edebî kişiliği ve eserleri konusundaki bilgilerin yeterli olmadığına değinen Kızıltunç (747-748), ona yer veren kaynakları da listelemiş ve büyük ölçüde Kayumov 1961 ve Celalov 1980’den yararlanmıştır. Bu bilgilere göre şairin tertip edildiği söylenen, ancak nüshası günümüze ulaşmayan bir Dîvân’ı vardır. Ondan günümüze Mecmû’atü’ş-Şu’arâ’daki küçük bir manzum hikâye ile Fazlî Namengânî ile olan Farsça manzum atışması ve birkaç Türkçe şiiri ulaşmıştır. Bunlar arasında “âşık olmuşum” redifli muhammesi de bulunmaktadır. Mahzûne müşâ’arelerde (manzum atışma) son derece hazır cevap bir şairdir. Söz ustalığı ve nüktedanlığı adının saray şairlerinden Fazlî ile anılmasına neden olan atışmalarında da kendini göstermiş, bu da Fazlî’yi kendisine hayran bırakmıştır. 

Celalov, Töhtasın (1980). Özbek Şaireleri. Taşkent: Gafur Gulam Neşriyatı.

Kayumov, Aziz (1961). Hokand Edebî Muhiti (XVIII-XIX. asırlar). Taşkent: Özbekistan Fen Akademisi Neşriyatı.

Kızıltunç, Recai (2012). “Çağatay Edebiyatında Kadın Şairler”. Turkish Studies 7 (2): 731-759.

Müşâ’are

Fazlî:

Yüz âferîn sözingge lubb-i kubâb körmey

Arz-ı cemâl itermu ay âfitâb körmey

Mahzûne:

Kimden çıkar bu sözler bağrım kebâb körmey

Genç olmagay müyesser hâlin harâb körmey

Fazlî:

Mestûre-i suhenge pûşîdelik münâsib

Ma’nî arûsını bes min bî-nikâb körmey

Mahzûne:

Yok aybı sözlerimni ger bolmasa mü’ebbed

Andak ki ot kökergey hîç âfitâb körmey

Fazlî:

Mey-gûn lebinġ hadîsi mest itdi gâyibâne

Keyfiyyet oldı zâhir câm-ı şarâb körmey

Mahzûne:

Bir vechi bu ki tab’ım hâm esremiş zamâne

Çerh-i sipihridin ol hiç pîç [ü] tâb körmey

Fazlî:

Mundag ki nüktedânsın kim irdi ûstâdıng

Ay kesbi nûr kılmas tâ âfitâb körmey

Mahzûne:

Köp nehrler yığılsa deryâ-yı pür-dür olgay

İlm ehlidin bu miskîn bir şeyh ü şâb körmey

Fazlî:

Bir nükte eyle zâhir Fazliyni koyma mahzûn

Tâ kitmegey Namengân sindin cevâb körmey

Mahzûne:

Beytü’l-hazân içinde uzlet tutıp bu Mahzûn

Fazlî/Fazl-ı İlâhîdür bu yoksa kitâb körmey

(Kızıltunç, Recai (2012). “Çağatay Edebiyatında Kadın Şairler”. Turkish Studies 7 (2): 747-748.)