Madde Detay

1237/1821 yılında Buhara'da doğdu. Tahsil hayatı hakkında elimizde pek fazla bilgi yoktur. Ancak yaptığı işlerden iyi bir eğitim gördüğü, özellikle dinî ilimlerde kendisini iyi yetiştirdiği anlaşılmaktadır. Aynı zamanda şairlik yönü de bulunan Şeyh Süleymân Efendi eski Türk ve Fars edebiyatlarını da iyi derecede öğrenmiştir. 1844 yılında Hac farizasını yerine getirmek üzere Türkistan'dan Bağdat'a geçti, oradan da Hicaz'a gitti. Burada üç yıl kaldı. 1847 yılında Buhara emirinin Dersa'âdet kapı kethudası olarak İstanbul'a geldi. Süleymân Efendi aynı zamanda bir din bilginidir. Türkistan'dan hacca gitmek üzere yola çıkan Türkistanlıların İstanbul'da konaklamaları için kurulmuş olan Özbekler Tekkesi'nde 1860-1870 yılları arasında şeyhlik de yaptı. Öte yandan Şeyh Süleyman, devlet ve siyaset işleriyle de meşgul oldu (Yaman 2007: 660). İngilizlerin Osmanlılar aleyhinde İslam dünyasında propoganda yapmaları üzerine Sultan II. Abdulhamîd tarafından Rusya ve Asya'daki müslümanları halifenin etrafında birliğe çağırmak için Osmanlı hanedanının sefiri sıfatıyla Hindistan, Afganistan ve Türkistan'a görevli olarak gönderildi. Bu maksatla Fergana, Buhara, Hive, Türkmenistan, Afganistan ve Hindistan'ı dolaştı. Başarılı bir devlet görevi seyahatinden dönen Şeyh Süleyman Efendi, taltif edilerek üçüncü rütbeden Mecidiye nişanına layık görüldü. Bu uzun seyahatlerinden sonra Şeyh Süleyman, Gazi Osman Paşa'nın kılıcını getiren Macarlara teşekkür için gönderilen heyetin başkanı olarak 1877 senesinde Macaristan'a gitti (Yaman 2007: 661). Bir ara Peşte'de toplanan Turan Kongresi'ne de katıldı. Sonraları Encümen-i Teftîş üyesi olarak görevlendirildi. Şeyh Süleymân, 1890 yılında İstanbul'da vefat etti. (Yaman 2007: 660, 661).

Şeyh Süleyman Efendi'nin yumuşak huylu birisi olduğunu ve şiirlerinin de bulunduğunu Mehmed Süreyyâ söylemektedir (1311: 101).

Bilinen tek eseri Lugat-ı Çagatâyî ve Türkî-i Osmânî'dir. Eserin birinci cildi 1298-1300 yılllarında İstanbul'da 320 sayfa olarak basıldı. İkinci ciltten ise sadece 20 sayfalık küçük bir bölüm basıldı. Bu sözlükte 7600 kelime yer almaktadır. Ayrıca bu sözlükte Âgehî, Ricâ'î, Mûnis gibi tanınmış Çağatay şairlerinin şiirlerinden örnekler ve halk türküleri ile atasözleri yer almaktadır. Ancak bu malzeme Özbek şivesi ile verilmektedir. Eser çok yararlıdır, lakin özbeöz Çağatayca sayılmaz. Bu eser I. Kunoş tarafından kısaltılarak Almancaya tercüme edilmiş ve 1902 senesinde Budapeşte'de basılmıştır.

Şeyh Süleyman Efendi, İstanbul'a geldikten sonra Türk milliyetçiliği yolunda dil, folklor ve siyaset alanlarıyla meşgul oldu. Bu çalışmaların en önemlisi hiç şüphesiz 1882 yılında yazdığı Lugât-ı Çağatâyî ve Türkî-i Osmânî adlı sözlüğüdür. Bu eserde Çağatay Türkçesini dünyanın ana lisanlarından biri şeklinde tanımladı ve Osmanlı Türkçesinin de kaynağı olduğunu belirtti. Böylelikle Türk dilinin bütünlüğünü, Türkistan'la Osmanlı Türkiyesi'nin bağlantılarına dikkat çekerek Osmanlı hanedanının soyca Türk olduğunu vurgulamaya çalıştı. Yine bu eserinde Türkistan'da bulunan 92 Özbek soyunu sayarak onlarla ilgili folklor malzemesi topladığını da açıkladı. Onun bütün bu işlerden amacı Türk birliğini sağlamaktı.

Mehmed Süreyya (1311). Sicill-i Osmânî. C. I, III. İstanbul.

Türk Dili ve Edebiyatı Ansiklopedisi (1990). "Süleyman Efendi". C. VIII. İstanbul: Dergâh Yay.

Yaman, Ertuğrul, A. Kemal Bolaç, Ahsen Esatoğlu (1998). Türkiye'deki Türk Dünyası. Ankara.

Yaman, Ertuğrul. (2007). "Süleyman Efendi". Türk Dünyası Edebiyatçıları Ansiklopedisi. C. VII. Ankara: AKM Yay.