Madde Detay

1231/1816 yılında İstanbul'da doğdu. Koskalı Nazîf Efendi'nin oğludur. Kalemden yetişti, hassa alayı kâtibi oldu. Askerlik mesleğine geçti. Daha çocuk yaşında iken 1831 yılında mülazımlık ve yüzbaşı vekilliği yaptı. İşkodra valisi Mustafa Paşa isyanında, 1832'de Mısır valisi Mehmed Ali Paşa isyanında ordu ile birlikte harekete iştirak etti. 1839'da meclis-i ahkâm kâtibi oldu. 1840 yılında kaymakam oldu, daha sonra terfi ederek 1843 yılında miralay ve 1845 yılında ferikliğe yükseldi. Dâru'ş-Şûrâ-yı Askerî Meclisi başkanlığına getirildi. 1846'da İzmir'e mevki kumandanı olarak tayin edildi. 1847'de Kudüs mutasarrıflığında bulundu. 1848'de vazifesinden azledildi ve tekrar Dâr-ı Şûrâ'ya memur edildi. 1848'de Konya valiliğine tayin edildi, tam hareket etmek üzereyken Halep valiliğine nakledildi. Halep'te tanzimat ahkamını tatbik yüzünden büyük bir isyan baş gösterdi. Bu isyanı henüz bastırdığı sıralarda Vidin valiliğine tayin edildi. 1852'de Erzurum valisi oldu. 1854'te Anadolu Müşiri rütbesi ile Ruslara karşı savaştı. Aynı yıl İngiliz elçisinin arzu ve ısrarıyla mevkiinden azl edildi ve hapsedidi. Hapisten ne zaman çıktığı konusunda bir bilgi olmamasına rağmen bu durumun fazla uzun sürmediği anlaşılıyor. 1857'de yeniden Dâru'ş-Şûrâ-yı Askerî reisliğine getirildi. 1859-1860 yılları arasında Meclis-i Vâlâ azası oldu. 1860 yılında bu vazifeden ayrıldı ve 1278/1861'de vefat etti.

Zarif Mustafa Paşa'nın bilinen tek eseri 1830-1860 arası vakalarını ele aldığı Hâtırat'ıdır. Topkapı Sarayı arşiv memurlarından ve Zarîf Paşa'nın torunu olan Zarif Ergun'da bulunan bu hatırat Enver Ziya Karal'a yayımlanması için verilmiştir. Hâtırât'ta Zarîf Paşa'nın daha çok kendi başından geçenler anlatılmaktadır. Dolayısıyla dönemin tarihi hakkında fazla ayrıntı bulunmaz. Olayları anlatırken tarih kullanmaz. Bu sebeple istifade edilmesi güçtür. Sade bir dil ile kaleme alınan eser Zarîf Paşa'nın Hatıratı adıyla Prof. Dr. Enver Ziya Karal tarafından yayımlanmıştır.

Alsırt, T. (2007). "Zarif Mustafa Paşa". Türk Dünyası Edebiyatçıları Ansiklopedisi. C. VIII. Ankara: AKM Yay. 707.

Karal, Enver Ziya (1940). "Zarif Paşa'nın Hatıratı". Türk Tarih Kurumu Belleten.  IV(16): 473.

Türk Dili ve Edebiyatı Ansiklopedisi (1998). "Zarif Mustafa Paşa". C. VIII. İstanbul: Dergah Yay. 643-644.

Hâtırât'tan:

Erzurum Vâlîliğinde Bulunduğum Evânda Ordu-yı Hümâyûnca Vukû' Bulan Harekâtın Beyânına İbtidâr Olunur:

Evvel-be-evvel taraf-ı eşref-i hazret-i vekâlet-penâhîden vürûd iden emir-nâme-i sâmîde Anatolu ordu-yı hümâyûnı Erzurum'da tahaşşüd edecegi irâde ve iş'âr ve ordu-yı hümâyûn-ı mezbûr içün altı aylık zahîrenin tedârik ve iddihârı ve oralardan tedâriki mümkin olamadıgı hâlde eyâlât-ı sâ'ireden celb olunmak üzere keyfiyyetin beyân ve tahrîri husûsı emr ve izbâr buyurulmuş ve egerçi eyâlet-i merkûmeden ne mikdâr asker vürûd edecegi bildirilmemiş ise de yirmi beş otuz bin asker gelebilecegi tahmîn olunarak ana göre îcâbına bakıldı. Zikr olunan emir-nâme-i sâmîyi müte'âkib ordu-yı hümâyûn müşîri devletlu Abdî Paşa hazretlerinin her ne iş'âr ve ifâdeleri vukû bulur ise derhâl îcâbına bakılması husûsuna dâ'ir olarak diğer bir kıt'a emir-nâme-i sâmî şeref-sudûr etdi.

(Karal, Enver Ziya (1940). "Zarif Paşa'nın Hatıratı". Türk Tarih Kurumu Belleten. IV(16): 473.)