Madde Detay

Asıl adı Mustafa Hüdâyî’dir. Muhtemelen Aziz Mahmud Hüdâyî’den ayırmak için Hüdâyî-i Kadîm lakabıyla anılmıştır. Devrinde “Müezzin Hüdâyî, Muslı Çelebi, Muslı Şâh, Salâ Muslısı, Sadâ Muslısı” gibi lakaplarla da tanınmıştır. İstanbul’da doğdu. 16. yüzyılın ilk çeyreğinde doğduğu tahmin edilmektedir. Divanındaki bir mersiyeden evli olduğu ve Muhammed isminde bir çocuğunu küçük yaşta kaybettiği anlaşılmaktadır.

Kendisinden bahseden kaynaklar, Farsçayı iyi bildiği ve musiki konusunda malumat ve şöhret sahibi olduğu konusunda ittifak etmektedir. Bu bilgilere dayanarak şairin iyi bir eğitim aldığını söylemek mümkündür. Gazel söylemekte mahir bir şair olarak tanınmıştır. Sesi güzel olduğu için Kanuni Sultan Süleyman’ın eşi Hürrem Sultan’ın adını taşıyan Haseki Hürrem Sultan Camisinde müezzin olmuştur.

Hüdâyî, 991/1584’te vefat etti. Ölümüne, Sâî “Hüdâyî rehberin ola hidâyet-i Yezdân” (h. 991) mısrasıyla tarih düşürmüştür. Edirnekapısı Mezarlığına defnedilmiştir.

Hüdâyî-i Kadîm’in bilinen tek eseri Divan’ıdır. Divanının iki nüshası mevcuttur: 1. Millet Kütüphanesi Ali Emîrî Efendi Manzum Eserler, No: 508/1, 54 varak; 2. Köprülü Kütüphanesi Asım Bey Kitaplığı, No: 431, 53 varak. Bunlardan istinsah tarihi en eskisi, onun ölümünden sekiz yıl sonra yazılmış olan Köprülü Kütüphanesinde kayıtlı nüshadır. Divan’ın tenkitli metni çalışılmıştır (Kaçalin, Tanyeri 2004, Yekbaş 2005, Demiralay 2007). Tenkitli metinde 9 kaside, 3 tarih manzumesi, 2 mesnevi, 28 murabba, 3 muhammes, 1 tahmis, 1 müseddes, 237 (5’i Farsça) gazel, 13 kıt’a (2’si Farsça), 20 matla (9’u Farsça) yer almaktadır.

Hüdâyî-i Kadîm, kaynaklarda ahlaklı, rint meşrep, musikişinas ve usta bir şair olarak anlatılır. O, şiirlerinin inceliğinin yanı sıra musiki konusundaki bilgisi ve yeteneğiyle kendisinden övgüyle bahsettirmeyi başarmış bir şairdir.

Demiralay, Mehmet (2007). Hüdâyî-i Kadîm (16. yy) ve Dîvânı İnceleme-Tenkidli Metin. Yüksek Lisans Tezi. Isparta: Süleyman Demirel Üniversitesi.

Erdemir, Avni (1999). Anadolu Sahası Musikişinas Divan Şairleri. Ankara: TÜSAV Yay.

Fâ’izî. Zübdetü’l-Eş‘âr. Millet Kütüphanesi. Alî Emîrî. No: 1325, vr. 127b-128a.

Hüdâyî. Dîvân-ı Hüdâyî. Köprülü Kütüphanesi. Asım Bey Kitaplığı. No: 431.

Hüdâyî. Dîvân-ı Hüdâyî. Millet Kütüphanesi. Ali Emîrî Efendi Manzum Eserler. No: 508/1.

İsen, Mustafa (hzl.) (1994). Künhü’l-Ahbâr’ın Tezkire Kısmı. Ankara: AKM Yay.

Kaçalin, Mustafa S. ve M. Ali Tanyeri (2004). Hüdâyî (Salâ Muslısı) Dîvân. İstanbul.

Kılıç, Filiz (hzl.) (2010). Âşık Çelebi, Meşâ’irü’ş-Şu’arâ (İnceleme-Metin). İstanbul: İstanbul Araştırmaları Enstitüsü Yay.

Kurnaz, Cemal ve Mustafa Tatcı (hzl.) (2001). Mehmet Nail Tuhfe-i Na’ilî: Divan Şairlerinin Muhtasar Biyografileri. Ankara: Bizim Büro Yay.

Kutluk, İbrahim (hzl.) (1989). Kınalı-zade Hasan Çelebi Tezkiretü’ş-Şuarâ. Ankara: TTK Yay.

Kutluk, İbrahim (hzl.) (1997). Beyâni Mustafa bin Carullah Tezkiretü’ş-Şuarâ. Ankara: TTK Yay.

Mehmed Süreyya. (1311). Sicill-i Osmânî Yâhûd Tezkire-i Meşâhir-i Osmaniyye. İstanbul. IV:628.

Riyâzî. Riyâzü’ş-Şu‘arâ. Millet Kütüphanesi. Alî Emîrî. No: 765, vr. 145b-146a.

Solmaz, Süleyman (hzl.) 2005). Ahdî ve Gülşen-i Şu‘arâsı (İnceleme-Metin). Ankara: AKM Yay.

Şemsettin Sâmî. (1316). Kâmûsu’l-A‘lâm. İstanbul: Mihran Matbaası. VI: 4733.

Tatçı, Mustafa (hzl.) (2003). Bursalı Mehmet Tahir, Osmanlı Müellifleri. Ankara: Bizim Büro Yay.

Yaltkaya, Şerefettin ve Kilisli Rıfat Bilge (hzl). (1941). Kâtib Çelebi Keşf-el-Zünûn. İstanbul: Maarif Matbaası.

Gazel

Geçdi Mecnûn aşkdan geçmez dil-i mestânemüz

İllerin uslandı uslanmaz bizüm dîvânemüz

Bezmimüz cennet surâhî lûle-i aynü’l-hayât

Sâkiyâ anun önünde havzıdur peymânemüz

Ol hümâ saydından ey dil fâriġ ol yaş dökme kim

Dâma düşmez hûşe-i pervîn olursa dânemüz

Sînede derdünle cân haste gönül âşüfte-hâl

Ey tabîbüm sanasın dârü’ş-şifâdur hânemüz

Dîde-i baht-ı Hüdâyî kim açılmaz hˇâbdan

Rûz-ı evvelde meger gûş eylemiş efsânemüz

(Yekbaş, Hakan (2005). Hüdâyî-i Kadîm Dîvânı (Edisyon Kritik Metin-İnceleme). Sivas: Cumhuriyet Üniversitesi. 283.)