Madde Detay

Asıl adı Mehmed Râşid’dir. 1167/1753-54 senesinde Kayseri’nin Gesi kasabasına bağlı Isbıdın köyünde doğdu. Dîvân-ı Hümâyûn kâtiplerinden Kayserili Koca Ağa-zâde Ca’fer Fevzî Efendi’nin oğludur. İlk tahsilini Kayseri’de yaptıktan sonra İstanbul’a giderek eğitimini orada tamamladı. Henüz talebeliği sırasında çalışkanlığı ve zekâsıyla dikkatleri üzerine çekerek divan kâtipliğine getirildi. 1182 /1768’de reis vekili bulunan İsmail Raif Paşa tarafından, beylikçi kesedârlığı, beylikçilik, sadâret-i uzmâ mektupçuluğu gibi görevlere getirildi. 1199/1784’de Halil Paşa sadrazamlıktan azledilince onun taraftarı olduğu iddiasıyla Râşid Efendi de azledildi. Bir zaman evinde ikamet ettikten sonra tekrar beylikçilik görevine başladı. 1200/Ocak 1786 senesinde riyâset (reisülküttablık) görevine getirildi, sonra çavuşbaşılığa tayin olundu, yedi sekiz ay geçmeden tekrar riyâset görevine atandı. İki sene sonraki azlini takiben yeniden evinde ikamet etmeye başladı. Bir buçuk sene kadar süren bu bekleme döneminden sonra Tersâne-i Âmire emanetine, 1212 senesi başlarında (1797) tersane eminliğinden nakil yoluyla üçüncü defa reisülküttablığa getirildi. Bu esnada payitahttaki şöhret ve nüfuzu da arttı. Zamanın sadrazamı İzzet Mehmed Paşa’nın bu göreve getirilmesinde, Râşid Efendi’nin teşvik ve tavsiyesinin önemli rol oynamasına rağmen sadrazamla arasında zamanla bir soğukluk peyda oldu. Bilhassa padişah III. Selîm’in yazdırdığı tayin ve azil işlerinde salahiyetin tamamen İzzet Mehmed Paşa’da olduğunu ilan eden fermanını kalabalık bir topluluk önünde ve bizzat Râşid Efendi’nin önünde okutması zaten kırılgan bir mizaca sahip olan Râşid Efendi’yi ziyadesiyle üzdü. Bu hadiselerin de tesiriyle 1212 senesinin Ramazan ayının ilk haftasında felç inmesi sonucu hastalandı ve aynı ayın 15’inde (3 Mart 1798) vefat etti. Kabri Sultan Bayezıd Camii Kabristanındadır.

Râşid, memleketi Kayseri’de hâlâ hizmet veren bir kütüphane vakfetmiştir. Râşid Efendi’nin Dîvân’ı A. Rıza Karabulut tarafından yayımlanmıştır (2008). Fatîn, zeki bir kişi olarak nitelediği Râşid’in sanatına dair şiir ve nesrinin rağbet gördüğünü söylemekle yetinir (1271: 112).

Ahmed Cevdet (1309). Târîh-i Cevdet. C.6. İstanbul: Matbaa-i Osmaniye. 269-271.

Ahmed Nazif (1330). “Reisü’l-küttâb Mehmed Râşid Efendi”. Erciyes (Eski Harfli), Eski:92, Yeni:23. 10 Cemâziyelâhir 1330. 7-8.

Ahmed Resmî (1269). Halîfetü’r-Rüesâ. İstanbul.

Aslan Mustafa (2007). “Kayserili Raşit Mehmed Efendi ve Divançesi”. Turkish Studies=Türkoloji Araştırmaları . (2/3): 40-58.

Çayırdağ, Mehmet (1983). “Râşid Efendi’nin Mezarı”. Erciyes. 6 (69): 4-5.

Fatîn Davud (1271). Hâtimetü’l-Eş’âr. İstanbul: İstanbul İstihkâm Alayları Litoğrafya Destgâhı. 112-113.

Kalkan, Emir (1988). Çağlar Boyunca Kayseri Şairleri.  Kayseri. 20.

Karabulut, Ali Rıza (1994). Kayseri Raşid Efendi Kütüphanesi Tarihçesi. Kayseri. (Yayımlanmamıştır. Fotokopiyle çoğaltılmış bir nüshası Raşid Efendi Kütüphanesi Nu. 28465'tedir.)

Karabulut, Ali Rıza (1995). Kayseri Raşid Efendi Eski Eserler Kütüphanesi’ndeki Türkçe Arapça Farsça Yazmalar Kataloğu. Kayseri: Mektebe Yay.

Karabulut, Ali Rıza (2008). Dîvânçe-i Raşid Efendi ve Kayseri Müellifleri. Kayseri: Mektebe Yay.

Koçer, H. Mehmed Zeki (1972). Kayseri Ulemâsı. İstanbul. 37-38.

Köksal, M. Fatih (1998). Kayserili Divan Şairleri. Kayseri: Geçit Yay.

Kurnaz, Cemâl ve Mustafa Tatcı (hzl.) (2001). Mehmed Nâil Tuman, Tuhfe-i Nâilî -  Divan Şairlerinin Muhtasar Biyografileri. C.I. Ankara: Bizim Büro Yay. 311-312.

Mehmed Süreyyâ (1311). Sicill-i Osmanî. C.2. İstanbul: Matbaa-i Âmire. 351.

Özyedekçi, Kâzım (1939). “Kayserili Reisülküttâb Mehmed Râşid Efendi ve Eserleri”. Erciyes (Kayseri Halkevi Dergisi). 2 (13): 391-398.

Özyedekçi, Kâzım (1946-1948). “Râşid Efendi Kütüphanesi ve Yazma Eserler I-VIII”. Erciyes (Kayseri Halkevi Dergisi). 5-6 (59-60): 61-70.

Parlak, Mustafa (1988). “Kayseri’de Bir Kültür Hazinesi: Reisü’l-küttâb Mehmed Raşid Efendi Kütüphanesi”. Erciyes .11 (125): 1-5.

Türk Dili ve Edebiyatı Ansiklopedisi (1990). “Râşid”. C.7. İstanbul: Dergâh Yay. 287.

Satoğlu, Abdullah (1970). Kayseri Şairleri. Ankara. 45-46.

Süleyman Fâik. Sefinetü’r-Rüesâ Zeyli. Beyazıt Devlet Kütüphanesi Nu.149/5. vr. 113b-114a.

Şemseddin Sâmî (1308). Kâmûsu’l-A’lâm. C. 3. İstanbul. 2245.

Şeyhülislâm Ârif Hikmet. Tezkiretü’ş-Şu’arâ. Millet Kütüphanesi. Ali Emirî. Nu.789. vr. 26b.

Dîvân  

Gazel

Ârız-ı dil-berde sanma hatt-ı anber-fâmdır

Aks-i dâg-ı sîne-i üftâde-i nâ-kâmdır

Tîg-ı hicrin dâg-dâr itdi dil-i mecrûhumı

Pehlevânım ol kemân ebrû[l]arıñ heccâmdır

Gerdeninde dâne-i hâl ü siyeh gîsûlara

Murg-ı dil üftâdedir gûyâ esîr-i dâmdır

Kılca kaldı dil diyü uşâk-ı zârın şekvesi

Mû-miyânıñ vasfını cânâ saña îhâmdır

Mâni’-i meh-tâb olan sanma husûf-ı hâledir

Ârız-ı yâr üzre Râşid hatt-ı anber-fâmdır

(Fatîn Davud (1271). Hâtimetü’l-Eş’âr. İstanbul: İstanbul İstihkâm Alayları Litoğrafya Destgâhı. 112.)