AHMED HAMDİ, Rizeli

(d. 1836?-1846?/1252?-1263? - ö. 1886?/1304?)
tekke şairi ve yazarı
(Tekke / 19. Yüzyıl / Anadolu-Osmanlı-Türkiye)

Ahmed Hamdi’nin hayatıyla ilgili kaynaklarda bilgi yoktur. Bu nedenle nerede ve kaç tarihinde doğduğu bilinmemektedir. Bununla birlikte, tarihsiz olarak basılan Bahru’l-Hayât’ın baş tarafındaki “Tarîkat-ı âliyye-i Kâdiriyye fukarâsından eş-Şeyh Rizevî Ahmed Hamdî (Ahmed Hamdi, Bahru’l-Hayât: 1)” yazılı mührün delaletiyle ve Hâtemü’l-Esrâr adlı eserinin sonundaki “sâhibü’l-eser ve’l-muhtasar Rizeli Ahmed Hamdi (Ahmed Hamdi 1304: 16)” ifadesinden Rizeli olduğu anlaşılıyor. Hâtemü’l-Esrâr 1304 (M 1886) yılında basılmıştır. Söz konusu eserin Kadirî müridlere nasihat kitabı olduğu dikkate alınırsa Ahmed Hamdi’nin en azından nasihat edecek bir yaşta ve tecrübede olduğu anlaşılıyor. Bu da en az 40-50 yaşları demektir. Bu bilgilerin ışığında onun Rize’de, 1252-1263? ( M 1836-1846?) yılları arasında doğduğu söylenebilir. Ölümü de 1304’ten (M 1886) sonradır. Bu durumda Ahmed Hamdi’yi 19. yüzyılın ikinci yarısında yaşamış müelliflerden saymak gerekir.

Müellifin hayatıyla ilgili kimi bilgiler, Bahru’l-Hayât adlı eserinin manzum dîbacesinde (ön sözünde) yer almaktadır. Bu bilgiler onun çocukluk ve ilk gençlik yıllarına aittir. Buradaki bilgilere göre, üç yaşına kadar adı Osman’dır, babasının adı Yusuf, Kasım adında da bir ağabeyi vardır. Üç yaşlarında babasını kaybetmiş, annesi tarafından büyütülmüştür. Annesi üç yaşından sonra onu Ahmed olarak çağırmış, daha sonra o da bu adla anılmıştır. Yedi yaşına geldiğinde hâlinde bazı değişiklikler olmuştur. Akrabaları ondaki bu değişiklikleri uzunca bir süre araştırmış ve hal çareleri aramışlardır. Müellif bunu, “Dükenmez ulu bir derde girişmişdi meger başım (Ahmed Hamdi, Bahru’l-Hayât: 1)” mısraı ile dile getirmektedir. On altı yaşına geldiğinde ilahî aşk, kendisine yoldaş olmuştur. Tarikat yolunda bir ay Allah isimlerini zikretmekle geçirmiş, gözyaşı dökmüştür. Bu düşüncelerle baş başa kalmış, on yıl sonra da kalpten Hakk’a yol bulmuştur. Müellifin eserindeki bilgiler bu kadar olup hayatıyla ilgili başka bilgi yoktur.

Ahmed Hamdi'nin eserleri şunlardır:

1. Hâtemü’l-Esrâr: 16 sayfalık mensur bir risale olup matbudur. Sayfalarda 21 satır vardır. Yazısı harekelidir. Eserde bölüm ve başlık bulunmamaktadır. İkinci sayfada eserin adı yer almaktadır. Eserin sonunda yer alan “318 numaralı 17 Ağustos [1]302 Tarihli Maarif Nezâret-i Celîlesinden alınan ruhsat ile tab’ u temsîl kılınmıştır. Sâhibü’l-eser ve’l-muhtasar Rizeli Ahmed Hamdi. Gafera’l-lâhu lenâ ve li-vâlidînâ ecma’îne. 1304 Sene. Muharremü’l-harâm (Ahmed Hamdi 1304: 16)” ifadelerinden 1886 (H 1304)’da basıldığı ve müellifinin Rizeli Ahmed Hamdi olduğu anlaşılmaktadır. Ayrıca risalenin sonunda 1314 tarihli vakıf mührü bulunmaktadır (Ahmed Hamdi 1304: 16).

2. Bahru’l-Hayât: Eser 32 sayfa olup matbudur. Sayfalar 21 satırdır. Yazısı harekelidir. Basıldığı yer ve yıl kaydı yoktur. Ancak Hâtemü’l-Esrâr’ın şerhi olması onun Hâtemü’l-Esrâr’dan sonra yayımlandığını düşündürmektedir. Birinci sayfada manzum bir dibace (ön söz) bulunmaktadır. Sayfa başında “Tarîkat-ı âliyye-i Kâdiriyye fukarâsından eş-Şeyh Rizevî Ahmed Hamdî (Ahmed Hamdi, Bahru’l-Hayât: 1)” yazısı bulunan bir mühür vardır. İkinci sayfada eserin adı yer alır. Müellif yedi beyitlik bir manzume ile anlatacaklarına başlamaktadır. Eser mensurdur, ancak içerisinde yer yer manzum bölümler de bulunmaktadır. Manzumeler konuların akışına göre düzenlemiş olup türlerini belirten başlıkları ve belli bir vezinleri yoktur. Bazı mısralar aruz veznine uysa da bunlar manzumenin tamamını kapsamaz. Mısralarda hece sayıları 12, 15 ve 16 şeklinde değişmektedir. Nazım birimleri beyit olup gazel kafiye biçiminde yazılmışlardır. Müellif bazen anlattığı konuyu farklı açılardan ele almış, bu sayede konunun doğru ve kolay anlaşılmasını amaçlamıştır. Eserde anlatılanlar tasavvufi bakış açısıyla işlenmeştir. Bahru’l-Hayât’ın, “Çünki kıldın şerh-i Hâtemü’l-Esrâr / Bi’l-murassa’ egnine geydirelim cevher ridâ (Ahmed Hamdi, Bahru’l-Hayât: 2)” beytinden Hâtemü’l-Esrâr’ın şerhi olduğu anlaşılmaktadır. Ayrıca eserin Kâdiriyye / Kadiri tarikatı mensuplarını bilgilendirmek ve onları doğru yola iletmek amacıyla yazıldığı, “Okuyalar ehl-i tarîkat hakkı hiss ideler (Ahmed Hamdi, Bahru’l-Hayât: 2)” mısraında belirtilmektedir. Eserin sonunda müellif, “tanzîm ve tertîbinde muktedir bulundugum Bahru’l-Hayât nâm risâlemizin tab u temsîl husûsına bu fakîr hâlim cihetiyle muvaffak olamadıgımdan (Ahmed Hamdi, Bahru’l-Hayât: 32)” diyerek, eserinin Harbiye Nezareti (Millî Savunma Bakanlığı) başgörevlilerinden Kâ’immakâm (Yarbay) Canbolatoğlu Emir Osman tarafından dört bin adet bastırıldığını söylemektedir.

Ahmed Hamdi’nin eserlerinden, onun Kadirilikte şeyhliğe ulaştığı anlaşılıyor. Eserlerinde, toplumda gördüğü eksiklik ve aksaklıkları anlatmış, olumsuzlukları söylemiş; toplumun huzurunu bozan, başkalarının sırtından geçinen ikiyüzlüleri yermiştir. O, ayrıca gerçek bir dindarın nasıl olması gerektiğini tasavvufî bakış açısıyla ve nasihat yoluyla anlatmıştır. Eserlerinde sade bir dil kullanmıştır. İfadelerinde halk söyleyişlerinin yanında tasavvuf terimleri de görülmektedir. Türkçeyi gücü nispetinde kullanmıştır. Sözlerine yer yer sanatlı anlatımlarla güzellik ve akıcılık kazandırmıştır. Bilhassa Bahru’l-Hayât’ında hitaplı, senli benli ifadelere, kısa cümlelere, atasözlerine yer vermiştir. “Köre nokta komak”la “kör”ün “gör”, “rahmetin “r”sına nokta komak”la “rahmet”in “zahmet”, “zâ-i zahmetden noktai kaldırmak”la da “zahmet”in “rahmet” okunabileceğini söyler (Ahmed Hamdi, Bahru’l-Hayât: 5, 8, 31). Ayrıca “Koma sen hamdi, hamd eyle ol hamîd ü hayy ü kâdir olan yüce Tanrıya. “; “Çünki sıfâtı anın bize celîlü’l-celâldir. Celâlinden giriş ana, ta kim cemâlin arz ide sana; cemâlinden girişenlere belki intikâmı vardır (Ahmed Hamdi, Bahru’l-Hayât: 29).” “H” ve “C” seslerinde olduğu gibi yer yer aliterasyonlara da yer vermiştir.

Kaynakça

Ahmed Hamdi (1304). Hatemü’l-Esrâr (Matbu). yyy: 1.

Ahmed Hamdi (Tarihsiz). Bahru’l-Hayât (Matbu). yyy: 1, 13.

Esir, Hasan Ali (2007). “Osmanlı Müelliflerinden Rizeli Ahmed Hamdi ve Bahru’l-Hayât Adlı Eseri”. Rize Valiliği I. Rize Sempozyumu, S 1. İstanbul: Tuncer Ofset Matbaacılık Yayıncılık San. Tic. Ltd. Şti. 538-543.

Günaydın, Yusuf Turan (2007). “Rizevî Ahmed Hamdi Efendi ve Bahru’l-Hayât’ı” . Rize Valiliği I. Rize Sempozyumu, S. 1. İstanbul: Tuncer Ofset Matbaacılık Yayıncılık San. Tic. Ltd. Şti. 544-546.

Güvelioğlu, İshak Güven (2006). “Rize Meşayihi”. Tasavvuf: İlmî ve Akademik Araştırma Dergisi, Yıl 7, Sayı 17: 191-216.

Madde Yazım Bilgileri

Yazar: DOÇ. DR. HASAN ALİ ESİR
Yayın Tarihi: 31.10.2013

Eserlerinden Örnekler

Hatemü’l-Esrâr‘dan

Ve dahi bir kimesne Tarîkat-ı ‘Aliyyeye dehâlet murâd eyledikde evvelâ bir mürşid-i kâmil bulup şürût-ı selâse ile kendüsini teslîm ider. Şartın birisi budur ki i’tikâd-ı kaviyyesi olup şöyle ki bütün Müslümânlar dîninden rücû’ ider olsa kendüsi tutdıgı yedden dönmeye. Ve şartın ikincisi de her mü’mine hüsn-i nazarı olup kendi şeyhini cümleden elyak bilmelidir. Üçünci şart da dâ’imâ ictihâd-ı nefs olup mürşidi tarafından ta’lîm ve ta’rîf buyurılan evrâd u ezkârına devâm itmekdir.

Ahmed Hamdi (1304). Hatemü’l-Esrâr (Matbu). yyy: 1.

Bahru’l-Hayât‘tan [Giriş]

Bi’smi’llâhi’r-rahmâni’r-rahîm

Çünki kıldın şerh-i Hâtemü’l-Esrâra ibtidâ

Bi’l-murassa’ egnine geydirelim cevher ridâ

Hem yâkût-ı ahmerden bir tâc uralım başına

Dimeyeler illâ kim budur bedî’-i ihtidâ

Okuyalar ehl-i tarîkat hakkı hiss ideler

Yolunda baş koyuban cânlar eyleyeler fedâ

Cezb idersem Mansûr gibi söyleyem dahı neler

Hem Ene’l-Hakk sırrına sırran eyleyem iktidâ

‘Arz idem sözün bilesin ebâ’ u ecdâdını

Kim agacdan innî ene’llâh deyüp virem nidâ

Tahayyürde koyam sem’ idenleri Mûsâ gibi

Zevk ile kılalar esmâyı rûhlara gıdâ

‘İlme ta’zîm eyleyüp İbn-i Meryem ‘Îsâ gibi

Mürdeler ihyâsı-çün söze eyleyem ibtidâ

Ahmed Hamdi (Tarihsiz). Bahru’l-Hayât (Matbu). yyy: 1.

Bahru’l-Hayât‘tan

Zîrâ aramak iledir bulmak, görmek ile olur bilmek. Kullarının emegini der misiniz zâyi’ ider Tanrısı? Yoksa vakt-i hâssı vardır. Dikilen meyvenin virmezi ve ekilüp de yere düşen dânenin bitmezi mi olur? Hîç sen ek de sâhibine havâle it, keremi bol, gaffârdır, hikmet iledir işi, tedrîcî tedrîcî olur hep. Revâ mıdır ki ekene harman itdirmesün? Kullarına düşmenlıgı mı vardır? Bu sözlerimi tutup da hakîkaten ‘amel iden karındaşlarım hîç şübhe itmesün her birisi bir sultândır:

Gehî Mecnûn gibi beklerler velîler tagları

Gehî şatt olup basmak isterler alçak bâgları

Gehî olur Züleyhâdan kaçarlar Yûsuf gibi

Gehî vuslat rûy-ıla mesrûr iderler cânları

Gehî halli müşkil olurlar ‘ayn-ı mürşid gibi

Gehî nâdân olup ararlar ıssız makâmları

Gehî olur çekilürler havâya bulut gibi

Gehî hasbe’l-beşeriyyetde geyerler kâlları

Gehî olur yedi deryâyı gezerler hût gibi

Gehî ‘âciz kalup geçmezler ufacık çayları

Gehî olur ‘âlemi pür-ziyâlar güneş gibi

Gehî magrib olur zulmetde korlar insânları

Gehî olur zukâk başında mahdûdlar it gibi

Gehî tâc u tahtında güldürürler sultânları

Bahtiyârım feth itdim ni’me’l-kudûm kenz bâbını

Bizi tasdîk ider kimin ki vardır imânları

Hem Yûsufun yüzünden kaldırmışım nikâbını

Segir nûşdur bu havza cennet hûr u gılmânı

Ahmed Hamdi (Tarihsiz). Bahru’l-Hayât (Matbu). yyy: 13.


İlişkili Maddeler

Sn.Madde AdıD.Tarihi / Ö.TarihiBenzerlikİncele
1HOCA ADEM, Adem İmdat Kesicid. 14.06.1967 - ö. -Doğum YeriGörüntüle
2Halis Özgüd. 1909 - ö. 1982Doğum YeriGörüntüle
3İsmail Saymazd. 11 Temmuz 1980 - ö. ?Doğum YeriGörüntüle
4HOCA ADEM, Adem İmdat Kesicid. 14.06.1967 - ö. -Doğum YılıGörüntüle
5Halis Özgüd. 1909 - ö. 1982Doğum YılıGörüntüle
6İsmail Saymazd. 11 Temmuz 1980 - ö. ?Doğum YılıGörüntüle
7HOCA ADEM, Adem İmdat Kesicid. 14.06.1967 - ö. -Ölüm YılıGörüntüle
8Halis Özgüd. 1909 - ö. 1982Ölüm YılıGörüntüle
9İsmail Saymazd. 11 Temmuz 1980 - ö. ?Ölüm YılıGörüntüle
10HOCA ADEM, Adem İmdat Kesicid. 14.06.1967 - ö. -MeslekGörüntüle
11Halis Özgüd. 1909 - ö. 1982MeslekGörüntüle
12İsmail Saymazd. 11 Temmuz 1980 - ö. ?MeslekGörüntüle
13HOCA ADEM, Adem İmdat Kesicid. 14.06.1967 - ö. -Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
14Halis Özgüd. 1909 - ö. 1982Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
15İsmail Saymazd. 11 Temmuz 1980 - ö. ?Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
16HOCA ADEM, Adem İmdat Kesicid. 14.06.1967 - ö. -Madde AdıGörüntüle
17Halis Özgüd. 1909 - ö. 1982Madde AdıGörüntüle
18İsmail Saymazd. 11 Temmuz 1980 - ö. ?Madde AdıGörüntüle