ÂRİF ÇELEBİ

(d. ?/? - ö. 1562/970)
Divan Şairi, Şehnameci
(Divan/Yazılı Edebiyat / 16. Yüzyıl / Anadolu-Osmanlı-Türkiye)

Fethullah Ârif diye de anılır. Babası Derviş Şîrâzî veya Derviş Çelebi diye tanınan bir din bilginidir. Bu zat, güzel yazısı sebebiyle Safevi şehzadesi Elkas Mirza’nın nişancısı olmuş, şehzadenin hizmetinden ayrıldıktan sonra Mısır’a gitmiştir. Şeyh İbrahim Gülşenî’nin kızıyla evlenmiştir. Ârif Çelebi, işte bu evlilikten dünyaya gelmiştir.

İstanbul’a geldikten sonra devrin tanınmış âlimlerinden ders alan Çelebi’nin mesleği şehnameciliktir. Eflâtûn-ı Şîrvânî’den evvel şehnameci oldu. Kanuni tarafından yüz akçe günlükle I. Selim’in gazalarının genişçe anlatıldığı Farsça şehnamesini yazmaya başladı. Eseri padişah tarafından takdir edildi.

Türkçe ve Farsça iki dilde şiir yazabilen şairin mahlası Ârifî’dir. Kaynaklarda arif ve nüktedan bir kişi olarak övülür. Şiirlerinin konusunu genellikle gazalar teşkil eder. Üslubu, işlediği konulara uygunluk arz eder. Dili tekdüzelikten uzaktır. Şiirleri padişah tarafından beğenilmiştir. Bunların yanında garip beyitleri vardır. Beyanî, tezkiresinde bu durumu “bir mahbûb veya bir at şekli tasvir edip azâsından hurûf şeklin gösterip cümlesinden bir beyit çıkarır” şeklinde anlatır. Aynı tespitler, Kınalızade tarafından da yapılmıştır.

Eserleri: 1. Manzum Târîh-i Osmânî: Akıcı bir nazım üslubuyla Osmanlı hanedanının gazalarını anlatır. Eserin hacmi konusunda kaynaklarda farklı bilgilere rastlanır. Bursalı Mehmed Tahir, altmış bin beyit olduğunu söyler, fakat bu bilginin kaynağını belirtmez. Âşık Çelebi on bin veya yirmi bin beyit; Babinger ise altı bin veya sekiz bin beyit olduğunu ileri sürer. Eser kayıptır.

2. Sanemü’l-hayâl: Şairin insan azalarını anlattığı eseridir.

3. Feresü’l-hayâl: Atın uzuvlarının anlatıldığı bir eserdir.

4. Ebyât-ı Târihiyye: Divançe niteliği taşıyan bir eser olup tarih beyitleri içerir.

5. Sefernâme-i Süleymân: Hâdim Süleyman Paşa’nın Hint seferini anlatır. Remel vezninde yazılmış iki bin beyti ihtiva eden eser bir destan hüviyetindedir. Bugün elimizde değildir.

6. Dîvân-ı Fârisî: Şairin Farsça şiirlerinin bulunduğu divanıdır.

7. Risâle fi’l-muammâ: Muamma türünü anlatan bir eserdir.

Kaynakça

Âşık Çelebi. Meşâirü'ş-şuarâ, (haz. F. Kılıç). İstanbul Araştırmaları Enstitüsü Yayınları. c. II. 1025-30.

Babinger, F. Osmanlı Tarih Yazarları ve Eserleri. (çev. C. Üçok). KBY. Ankara 2000.

Beyânî. Tezkiretü'ş-şuara. (haz. İ. Kutluk). TTK Yayınları. Ankra 1990. 161.

Ergun, S. N. Türk Şairleri. c. I. 63.

Kınalızade Hasan Çelebi. Tezkiretü'ş-şuara. (haz. İ. Kutluk). TTK Yayınları. Ankra 1989. c. II. 596-98.

 

Madde Yazım Bilgileri

Yazar: DOÇ. DR. MURAT ALİ KARAVELİOĞLU
Yayın Tarihi: 28.04.2014

Eserlerinden Örnekler

Gazel

Bir muammâ-durur ki kaşun

Ki çıkar andan ismi Nakkâşun

Aşırı sarkdun ruh-ı yâre

Meger ey zülf iki-durur başun

Ay efendüm hilâl kimdür ki

Gözün üstinde var diye kaşun

Seni çok başlı anlaram ey göz

Merdüm içinde saklama yaşun

Ta'n idüp alma agzuna câmı

Ki degül zâhidâ senün aşun

Nûr-ı horşîde hîç irer mi zevâl

Dîdesi görmez ise huffâşun

Götürelden tabanını Mecnûn

Gelmedi Ârifâ ayakdaşun

Âşık Çelebi. Meşâirü'ş-şuarâ, (haz. F. Kılıç). İstanbul Araştırmaları Enstitüsü Yayınları. c. II. 1029-30


İlişkili Maddeler

Sn.Madde AdıD.Tarihi / Ö.TarihiBenzerlikİncele
1AYETULLAH BEYd. ? - ö. 1919Doğum YeriGörüntüle
2HASAN HÜSNÎ PAŞA, Sührâb-zâde Hocaoğlu, Mısırlıd. ? - ö. 1897Doğum YeriGörüntüle
3HUDÂYÎ/HÜDÂYÎ, Hudâyî Dede, Şeyh Sâlih Deded. ? - ö. 1480-81Doğum YeriGörüntüle
4AYETULLAH BEYd. ? - ö. 1919Doğum YılıGörüntüle
5HASAN HÜSNÎ PAŞA, Sührâb-zâde Hocaoğlu, Mısırlıd. ? - ö. 1897Doğum YılıGörüntüle
6HUDÂYÎ/HÜDÂYÎ, Hudâyî Dede, Şeyh Sâlih Deded. ? - ö. 1480-81Doğum YılıGörüntüle
7AYETULLAH BEYd. ? - ö. 1919Ölüm YılıGörüntüle
8HASAN HÜSNÎ PAŞA, Sührâb-zâde Hocaoğlu, Mısırlıd. ? - ö. 1897Ölüm YılıGörüntüle
9HUDÂYÎ/HÜDÂYÎ, Hudâyî Dede, Şeyh Sâlih Deded. ? - ö. 1480-81Ölüm YılıGörüntüle
10AYETULLAH BEYd. ? - ö. 1919MeslekGörüntüle
11HASAN HÜSNÎ PAŞA, Sührâb-zâde Hocaoğlu, Mısırlıd. ? - ö. 1897MeslekGörüntüle
12HUDÂYÎ/HÜDÂYÎ, Hudâyî Dede, Şeyh Sâlih Deded. ? - ö. 1480-81MeslekGörüntüle
13AYETULLAH BEYd. ? - ö. 1919Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
14HASAN HÜSNÎ PAŞA, Sührâb-zâde Hocaoğlu, Mısırlıd. ? - ö. 1897Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
15HUDÂYÎ/HÜDÂYÎ, Hudâyî Dede, Şeyh Sâlih Deded. ? - ö. 1480-81Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
16AYETULLAH BEYd. ? - ö. 1919Madde AdıGörüntüle
17HASAN HÜSNÎ PAŞA, Sührâb-zâde Hocaoğlu, Mısırlıd. ? - ö. 1897Madde AdıGörüntüle
18HUDÂYÎ/HÜDÂYÎ, Hudâyî Dede, Şeyh Sâlih Deded. ? - ö. 1480-81Madde AdıGörüntüle