AZMÎ, Pîr Mehmed

(d. ?/? - ö. 1582/990)
divan şairi
(Divan/Yazılı Edebiyat / 16. Yüzyıl / Anadolu-Osmanlı-Türkiye)

16. asrın ikinci yarısının tanınmış şair ve yazarlarından Azmî Pir Mehmed, defterdar Pir Ahmed Çelebi’nin oğludur. İstanbul’da doğdu. Kınalızâde Ali Çelebi’den mülâzım olup önce Rodoscuk (Tekirdağ)’da bulunan Rüstem Paşa Medresesinde, daha sonra 968/1560’ta İstanbul’daki Rüstem Paşa Medresesinde müderrislik yaptı. Aynı yıl, vazife yeri Fatih’teki Efdaliyye Medresesi olarak değiştirildi. Buradan azledildikten sonra elli akça ile Beşiktaş’ta bulunan Sinan Paşa Medresesi müderrisi oldu. 982/1574 yılında Edirne Dârülhadîs Medresesi müderrisliğine tayin edildi. 984/1576 senesinde Sahn-ı Seman müderrisliğine getirildi. Bu sırada Kıbrıs teftişine memur olup adada “cibayet” (icare, vergi, rüsum gibi vakfa ait paraları toplama) işlerinde çalıştı. 987/1579’da Süleymaniye’den üçüncü medrese müderrisi olan Azmî, 988/ 1580’de Sultan III. Murad'ın oğlu Şehzade Mehmed’in muallimliğine getirildi. 990/1582 yazında veba hastalığından vefat edip Eyüp kabristanına gömüldü.

Eserleri

1. Enîsü’l-Arifîn: Hüseyin Vâiz Kâşifî’nin (ö. 910/ 1504-1505) 900/ 1495 yılında yazdığı Farsça mensur Ahlâk-ı Muhsinî’nin 974/ 1566 yılında Azmî tarafından yapılmış mensur Türkçe tercümesidir. “Ahlâk-ı Azmî” adıyla da anılan bu eser, Ahlâk-ı Muhsinî’nin en çok rağbet gören genişletilmiş çevirisidir.

2. “Mev‘iza-i Manzûme”: Enîsü’l-Arifîn’in sonunda yer alan, ayrıca çok sayıda nüshası bulunan bu metin, 49 beyit civarında, Attâr’ın Pend-nâme’sinin tesirlerinin görüldüğü dinî-ahlâkî bir mesnevidir.

3. Tercüme-i Manzûme-i Ehâdîs-i Erbaîn: Azmî’nin 976/1568-69’da tamamladığı bu eser, kırk hadisin birer kıt’ayla Türkçe’ye tercümesinden ibarettir. Bazı deliller, Priştineli Azmî’ye ait olduğu da ileri sürülen bu tercümenin, Azmî Pir Mehmed tarafından yapıldığı düşüncesini kuvvetlendirmektedir.

4. Mihr ü Müşterî Tercümesi: Assâr-ı Tebrizî’nin (ö. 784?/ 1382?) 778/1377’de tamamladığı Farsça mesnevisinin Sultan II. Selîm’in emriyle yapılmaya başlanan Türkçe manzum tercümesidir. Azmî, bu mesneviden bin beyit kadar çevirdikten sonra Sultan II. Selîm’in ölümü üzerine tercümeyi yarım bırakmış; oğlu Hâletî aynı işi tamamlamak istemişse de babasının metnine ancak beş yüz beyit ilâve edebilmiştir. 

5. Dîvân: Fransa Millî Kütüphanesinde bir nüshası bulunan bu Türkçe divan, Âdem Ceyhan tarafından yayımlanmıştır. 

Kaynakça

Akbayar, Nuri (hzl.) (1996). Mehmed Süreyyâ, Sicill-i Osmanî. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yay.

Alî bin Bâlî. El-‘Ikdu’l-Manzûm Fî Zikri Efâdıli’r-Rûm. Süleymaniye Ktp. Hkm. No. 749.

Azmî Pîr Mehmed. Dîvân. (Edgard Blochet, Catalogue Des Manuscrits Turcs- Bibliothèque Nationale. I. Paris 1932. No. 283).

Azmî. Tercüme-i Manzûme-i Ehâdîs-i Erba‘în. İÜ Ktp. TY. No. 1401; Selçuk Üniversitesi Selçuklu Araştırmaları Merkezi Kütüphanesi, Uzluk Bölümü, Y. No. 92.

Bilgin, Orhan (1991). “Assâr-ı Tebrizî”. İslâm Ansiklopedisi. C. 3. İstanbul: TDV Yay. 504.

Blochet Edgard (1932-33). Catalogue Des Manuscrits Turcs- Bibliothèque Nationale, I-II. Paris.

Ceyhan, Âdem (1999). “Âlim ve Şair Bir Osmanlı Müderrisi: Pîr Mehmed Azmî Bey ve Eserleri”. Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi 1: 243-286.

Ceyhan, Âdem (2008). “Azmî’nin Kırk Hadis Tercümesi”. Prof. Dr. Abdülkadir Karahan’ın Anısına Uluslararası Divan Edebiyatı Sempozyumu 27-28 Mayıs 2008. İstanbul: Beykoz Belediyesi Kültür Yay. 131-154.

Ceyhan, Âdem (hzl.) (2006). On Altıncı Asır Osmanlı Âlimlerinden Azmî Pîr Mehmed Bey ve Dîvânı. Manisa. 

Ergun, Sadeddin Nüzhet (1936-45). Türk Şairleri. I-IV. İstanbul.

Hammer-Purgstall, Joseph Freiherr von (1836-38). Geschichte der Osmanischen Dichtkunst. I-IV. Pesth.

Hüseyin Ayvansarâyî. Tercemetü’l-Meşâyıh. Süleymaniye Ktp. Es‘ad Efendi. No. 1375.

Kafzâde Fâizî. Zübdetü’l-Eş‘âr. Nuruosmaniye Ktp. No. 3723; Süleymaniye Ktp. Şehit Ali Paşa, No. 1877.

Kılıç, Filiz (hzl.) (2010). Âşık Çelebi, Meşâ’irü’ş-Şu’arâ (İnceleme-Metin). İstanbul: İstanbul Araştırmaları Enstitüsü Yay.

Koçu, Reşad Ekrem (1958-74). İstanbul Ansiklopedisi. I-XI. İstanbul.

Kut, Günay (1986). “Mihr ü Müşterî”. Türk Dili ve Edebiyatı Ansiklopedisi. C. 6. İstanbul: Dergâh Yay. 333-35.

Kutluk, İbrahim (hzl.) (1978). Kınalızâde Hasan Çelebi, Tezkiretü’ş-Şu’arâ. Ankara: TTK Yay.

Levend, Agâh Sırrı (1988). Türk Edebiyatı Tarihi. Ankara: TTK Yay.

Muallim Nâcî (1888). Mecmua-i Muallim. 10 Rebîü’l-evvel 1306, 3 Teşrîn-i Sânî 1304. s. 58, s. 229.

Müstakimzâde Süleyman Sâdeddin. Mecelletü’n-Nisâb fi’n-Niseb ve’l-Kuna ve’l-Elkāb. Süleymaniye Ktp. Hâlet Efendi, No. 628.

Nev‘î-zâde Atâullah (Atâî) (1268/ 1852). Zeyl-i Şekāyık li Atâî. İstanbul.

Rıdvân bin Abdülmennân. Tercüme-i Ahlâk-ı Muhsinî. Dokuz Eylül Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Ktp. No. 980.

Riyâzî. Riyâzü’ş-Şuarâ. Nuruosmaniye Ktp. No. 3724; Süleymaniye Ktp. Es‘ad Efendi No. 3871, İÜ Ktp. TY No. 6199, Millet Ktp. A. Emîrî Tarih, No. 765.

Sevgi, Ahmet (2001). “Azmî’nin Hadîs-i Erba‘în Tercümesi”. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Türkiyat Araştırmaları Dergisi 9: 107-132.

Seydîzâde. Târîh-i Silsile-i Ulemâ. Süleymaniye Ktp. Es‘ad Efendi. No. 2142.

Solmaz, Süleyman (hzl.) (2005). Ahdî ve Gülşen-i Şu’arâsı. Ankara: AKM Yay.

Sungurhan Eyduran, Aysun (hzl.) (2008). Beyânî, Tezkiretü’ş-Şu’arâ. Ankara: Kültür Bakanlığı e-kitap: http://ekitap.kulturturizm.gov.tr/belge/1-83502/beyani----tezkiretus-suara.html [erişim tarihi: 20.03.2013]

Şahinoğlu, M. Nazif (1989). “Ahlâk-ı Muhsinî”. İslâm Ansiklopedisi. C. 2. İstanbul: TDV Yay. 17.

Tatçı, Mustafa (hzl.) (2003). Bursalı Mehmed Tahir, Osmanlı Müellifleri I-II-III. Ankara: Bizim Büro Yay.

Türk Dili ve Edebiyatı Ansiklopedisi (1976-98). C. 8. İstanbul: Dergâh Yay.

Yaltkaya, Şerafettin ve Kilisli Rıfat Bilge (hzl.) (1971). Kâtip Çelebi, Keşf-el-Zunûn. İstanbul: MEB Yay. 

Madde Yazım Bilgileri

Yazar: PROF. DR. ADEM CEYHAN
Yayın Tarihi: 27.07.2013

Eserlerinden Örnekler

* “Göge savursalar eger külümüz

 Hazret-i Hakk’adır tevekkülümüz” (Aşık Çelebi, Meşâirü’ş-Şuarâ, Hacı Selim Ağa Ktp. Hüdâî Efendi kısmı, No. 1157).

* “Halîlüm sûz-ı aşkı âteş-i aşka düşenden sor

 Bir oddan pîrehendür anı başından geçenden sor” (Azmî Pîr Mehmed, Dîvân, vr. 6b)

* “Cihân halkı şu denlü münkir olmuşdur kerâmâta

 Nedür bir fi‘l-i münker dir eger mevtâyı söyletsen” (Azmî Pîr Mehmed, Dîvân, vr. 10a)

* “Hâb-ı gafletden İlâhî dili bîdâr eyle

 Mahrem-i râz kılup mahzen-i esrâr eyle” (Azmî Pîr Mehmed, Dîvân, vr. 14a)

* “Yürek oynamamaga arz-ı cemâl eylese yâr

 Gele insâf it elün gögsüne ko çâre mi var” (Azmî Pîr Mehmed, Dîvân, vr. 20b)


İlişkili Maddeler

Sn.Madde AdıD.Tarihi / Ö.TarihiBenzerlikİncele
1NAÎMÎ, Naîmî Çelebid. ? - ö. 1563-64Doğum YeriGörüntüle
2ULVÎ, Ali Ulvî Çelebid. ? - ö. 1585Doğum YeriGörüntüle
3KEMÂL, Seyyid Ahmed Kemâl Paşad. 1808-09 - ö. 1887Doğum YeriGörüntüle
4NAÎMÎ, Naîmî Çelebid. ? - ö. 1563-64Doğum YılıGörüntüle
5ULVÎ, Ali Ulvî Çelebid. ? - ö. 1585Doğum YılıGörüntüle
6KEMÂL, Seyyid Ahmed Kemâl Paşad. 1808-09 - ö. 1887Doğum YılıGörüntüle
7NAÎMÎ, Naîmî Çelebid. ? - ö. 1563-64Ölüm YılıGörüntüle
8ULVÎ, Ali Ulvî Çelebid. ? - ö. 1585Ölüm YılıGörüntüle
9KEMÂL, Seyyid Ahmed Kemâl Paşad. 1808-09 - ö. 1887Ölüm YılıGörüntüle
10NAÎMÎ, Naîmî Çelebid. ? - ö. 1563-64MeslekGörüntüle
11ULVÎ, Ali Ulvî Çelebid. ? - ö. 1585MeslekGörüntüle
12KEMÂL, Seyyid Ahmed Kemâl Paşad. 1808-09 - ö. 1887MeslekGörüntüle
13NAÎMÎ, Naîmî Çelebid. ? - ö. 1563-64Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
14ULVÎ, Ali Ulvî Çelebid. ? - ö. 1585Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
15KEMÂL, Seyyid Ahmed Kemâl Paşad. 1808-09 - ö. 1887Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
16NAÎMÎ, Naîmî Çelebid. ? - ö. 1563-64Madde AdıGörüntüle
17ULVÎ, Ali Ulvî Çelebid. ? - ö. 1585Madde AdıGörüntüle
18KEMÂL, Seyyid Ahmed Kemâl Paşad. 1808-09 - ö. 1887Madde AdıGörüntüle