BURHÂN, İlyâs Çelebi, Burhâneddîn İlyâs Çelebi, Burhân Dede

(d. ?/? - ö. 797/1394-95)
divan şairi
(Divan/Yazılı Edebiyat / Başlangıç-15. Yüzyıl / Anadolu-Osmanlı-Türkiye)
ISBN: 978-9944-237-86-4

Asıl adı İlyâs Çelebi’dir. Germiyan’da doğdu. Doğum tarihi bilinmemektedir. Mevlevî büyüklerinden Kütahya Mevlevîhânesi şeyhi Celâleddîn Ergun Dede (öl. 775/1373-74)’nin oğludur. İlk tahsilini babasından alan Burhân, genç yaşta Mevlevî oldu. Tahsiline Kütahya Mevlevî Dergâhı’nda devam etti. Bilgisiyle tarikatın önde gelenleri arasına katıldı. Babasının vefatı üzerine yerine Kütahya Mevlevîhânesi şeyhi oldu. Burhân Dede, 797/1394-95 yılında vefat etti. Kendisinden sonra halifelerinden Zeyneddîn Çelebi (öl. 800/1397-98) şeyhlik makamına geçti. Burhân Dede, sema yapmaya ve Mesnevî okumaya meraklıydı. Onu, aklî ilimlerde ve ilm-i tabirde devrinin ileri gelenlerinden kabul eden Sâkıb Mustafâ Dede (1283: 67), Dede için şu kıt’ayı yazmıştır:

 Lisânü’l-gayb idi yek-ser vücûdı

 N’ola burhân-ı dîn olsa nişânı

 Olup feryâd-res nezdîk ü dü-reh

 Dimişler nâmına İlyâs-ı Sânî

“Lisânü’l-Gayb, Tercemânü’s-Sır, Şeyh-i Ledün” unvanlarıyla anılan İlyâs Çelebi’nin mahlası “Burhân”dır. Kaynaklarda çok sayıda Türkçe ve Farsça şiir yazdığı belirtilmiştir. Esrâr Dede (Genç 2000: 54) ve Sâkıb Mustafâ Dede (1283:67), şairin mürettep Dîvân’ından söz etmişlerse de eserin nüshası günümüze ulaşmamıştır. Alî Enver (1309: 16), Burhân Dede’nin bir gazelini eserine almış ve şiiri eşsiz olarak nitelendirmiştir. Esrâr Dede, Sâkıb Mustafâ Dede ve Alî Enver’in tezkirelerinde yer verdikleri şaire ait Farsça ve Türkçe şiirler tasavvufî ve ârifâne niteliktedir. İlyâs Çelebi’nin bu manzumelerinde aruzu düzgün kullanması, dile hâkimiyeti ve uslubundaki düzgünlük dikkat çekicidir. Ergun (1936: 871); Sâkıb Mustafâ Dede’nin şaire isnat ettiği Türkçe gazelin, lisanındaki mükemmellik nedeniyle ancak 17. asırda yazılabileceğini belirterek ona ait olamayacağını ileri sürmüştür. Ancak, Burhân Dede’nin elde bulunan şiirlerindeki ustaca söyleyişine bakılarak Ergun’un değerlendirmesinin doğruluğunun tartışılabileceği düşünülmelidir.

Kaynakça

Alî Enver (1309). Semâ’-hâne-i Edeb. İstanbul.

Ergun, Sadeddin Nüzhet (1936). Türk Şâirleri. C. 2. İstanbul.

Genç, İlhan (hzl.) (2000). Esrar Dede, Tezkire-i Şu’arâ-yı Mevleviyye. Ankara: AKM Yay.

Kurnaz, Cemal ve Mustafa Tatçı (hzl.) (2001). Tuhfe-i Nâilî - Divân Şâirlerinin Muhtasar Biyografileri. C. II. Ankara: Bizim Büro Yay.

Sâkıb Mustafâ Dede (1283). Sefîne-i Nefîse-i Mevleviyye. C. 1. Mısır.


Madde Yazım Bilgileri

Yazar: DOÇ. DR. NİLGÜN AÇIK ÖNKAŞ
Yayın Tarihi: 09.08.2014
Güncelleme Tarihi: 05.11.2020

Eserlerinden Örnekler

Gazel

Âyîne-i cânân olalı cân-ı hazînüm

Pertev-fiken-i şeş-cihet-i rûy-ı zemînem

Germiyyet-i hâl ile olup pür dem ü devrân

Hem-cilve-i çarh-ı felek ü arş-ı berînem

Sad-kevne mutalsım dahi olsa der-i matlab

Samsâm-ı teveccühle ana feth-i mübînem

Ma’mûre-i tîni sanur ancak gören ammâ

Vîrâne-i genc-i güher-i millet ü dînem

Aynumda ıyândur o ki âlemde nihândur

Ser-tâbe-kadem dâ’ire-i ayn-ı yakînem

Hod-bîn olamaz mahrem-i râz-ı dil-i zârım

Mânend-i ney-i nefha-serâ perde-nişînem

Şartıyla beyân eyledi da’vâsını Burhân

Virse n’ola hayru’l-halef-i cedd-i güzînem

Pey-revlik idüp ney gibi enfâsına zîrâ

Hû hû diyerek seyr-i makâmât-ı rehînem

(Genç, İlhan (hzl.) (2000). Esrar Dede, Tezkire-i Şu’arâ-yı Mevleviyye. Ankara: AKM Yay. 54.)


İlişkili Maddeler

Sn.Madde AdıD.Tarihi / Ö.TarihiBenzerlikİncele
1BEYÂNÎ, Enfî Ahmed Efendid. ? - ö. 1664/1665Doğum YeriGörüntüle
2ŞÂH ÇELEBİd. ? - ö. 1378-79Doğum YeriGörüntüle
3KADI / KALENDER / KADI KALENDER / KALENDER ÇELEBİ, Kadı Kalender Çelebid. ? - ö. 1591Doğum YeriGörüntüle
4BEYÂNÎ, Enfî Ahmed Efendid. ? - ö. 1664/1665Doğum YılıGörüntüle
5ŞÂH ÇELEBİd. ? - ö. 1378-79Doğum YılıGörüntüle
6KADI / KALENDER / KADI KALENDER / KALENDER ÇELEBİ, Kadı Kalender Çelebid. ? - ö. 1591Doğum YılıGörüntüle
7BEYÂNÎ, Enfî Ahmed Efendid. ? - ö. 1664/1665Ölüm YılıGörüntüle
8ŞÂH ÇELEBİd. ? - ö. 1378-79Ölüm YılıGörüntüle
9KADI / KALENDER / KADI KALENDER / KALENDER ÇELEBİ, Kadı Kalender Çelebid. ? - ö. 1591Ölüm YılıGörüntüle
10BEYÂNÎ, Enfî Ahmed Efendid. ? - ö. 1664/1665MeslekGörüntüle
11ŞÂH ÇELEBİd. ? - ö. 1378-79MeslekGörüntüle
12KADI / KALENDER / KADI KALENDER / KALENDER ÇELEBİ, Kadı Kalender Çelebid. ? - ö. 1591MeslekGörüntüle
13BEYÂNÎ, Enfî Ahmed Efendid. ? - ö. 1664/1665Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
14ŞÂH ÇELEBİd. ? - ö. 1378-79Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
15KADI / KALENDER / KADI KALENDER / KALENDER ÇELEBİ, Kadı Kalender Çelebid. ? - ö. 1591Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
16BEYÂNÎ, Enfî Ahmed Efendid. ? - ö. 1664/1665Madde AdıGörüntüle
17ŞÂH ÇELEBİd. ? - ö. 1378-79Madde AdıGörüntüle
18KADI / KALENDER / KADI KALENDER / KALENDER ÇELEBİ, Kadı Kalender Çelebid. ? - ö. 1591Madde AdıGörüntüle