FEYZÎ-İ KEFEVÎ

(d. ?/? - ö. 1614/1023)
divan şairi
(Divan/Yazılı Edebiyat / 16. Yüzyıl / Anadolu-Osmanlı-Türkiye)

Haydar isimli bir zatın oğlu olarak 16. Yüzyılın ikinci yarısında Kırım’ın Kefe şehrinde doğduğu tahmin edilmektedir. Asıl adı Mehmed Feyzullah’tır. Şiirlerinde Feyzî mahlasını kullandı. Feyzî, öğrenimini Kefe ve İstanbul’da tamamladı. Arapça, Farsça, mantık, belagat, hukuk, hat gibi alanlarda kendini yetiştiren Feyzî, aynı zamanda tasavvuf eğitimi de aldı. Halvetî tarikatında şeyhliğe kadar yükselen şair, ömrünün büyük kısmını Kefe’de müderrislik ve vaizlik ile geçirdi. Feyzî, hayatının son zamanlarında İstanbul’a geldi ve 1614’te burada vefat etti.

Şairin divanıyla birlikte yedi eseri vardır.Feyzî’nin eserlerini ilmî ve edebî eserler olarak sınıflandırabiliriz. İlmî eserleri dinî içerikli olup didaktik mahiyettedir. 

Feyzî’nin eserleri şunlardır:

1. Dîvân: Dîvânında 536 şiir bulunmaktadır. Bunların 15’i beşi kaside, 7’si tahmis, 13’ü müseddes, 6’sı terkib-bend, 3’ü terci-bend, 409’u gazel, 8’i nazm, 36’sı kıta, 38’i matladır. Feyzî Divanı’nın 2 nüshası vardır. Millî Kütüphane nüshası Yz. FB. 274/3, İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi nüshası ise 894.35-1 numarada kayıtlıdır.

2. Nusretü’d-Dâir: Mensur bir eserdir. Feyzî bu eserde dönemin devran, sema, musiki gibi tasavvufi tartışmalarını kendi yaklaşımıyla ele alır.

3.  Kırk Hadis Tercümesi: Eser on beş değişik kalıpta, kırk kıta hâlinde; din, sosyal hayat ve ahlak muhtevalı hadisle­rin tercümelerinden meydana gelir.

4. Ravzatü’l-‘İbâd: Feyzî’nin yazdığı di­ğer kırk hadis tercümesidir. Bir önceki hadis tercümesine göre daha kapsamlı­dır. Mesnevi nazım şekliyle fe’ilâtün mefâ’ilün fe’ilün vezninde kaleme alınmıştır.

5. Risâle fi Hakkı’l-Hamr: Eser, içkinin zararları ve dinimizce haram olduğu hususlarını ifade eder. 1608 senesinde yazıya geçirilmiştir.

6. Rûhu’n-Nüfûs: Eser, 1610 yılında yazılmıştır. Feyzî; imamiye, peygamberlik, peygamberlerin özellikleri gibi dinî konulardaki görüşlerini bu eserde dile getirir. 

7. Hadâyıku’l-Ahyâr fi Hakâyıkı’l-Ahbâr: Mensur bir eserdir. Eser, mev’iza nitelikli olup hadîka adı verilen 128 bölüm­den ve 32 varaktan oluşur.

Feyzî, kaynaklarda ilim irfan sahibi, fazıl, arif, kâmil bir insan olarak anılmaktadır (Eflatun 2003: 20). Divanında karşılaştığımız şiirlerinde anlatımı akıcıdır, beyit kuruluşunda zorlama görülmez. O, dilin inceliklerine vâkıf, klasik şiirin muhteva kaynaklarını iyi bilen, tasavvufi mecazları ustalıkla kullanabilen bir şair olarak karşımıza çıkar. Feyzî’nin şiir dili sadedir. Şiirlerinde atasözü ve deyimler oldukça fazla kullanılmıştır. Feyzî’nin önemli bir yönü de onun Osmanlı-Kırım çevresinin yetiştirdiği önemli şairlerden biri olmasıdır. Şair, divanında Kırım ve Kefe’ye ait unsurlara yer verir. Ayrıca Feyzî Kırım hanlarından Semin Mehmed Giray (ö. 1584), Gazi Bora Giray (ö. 1607) ve Selamet Giray (ö. 1610) için şiirler yazmıştır. Özellikle Gazi Bora Giray Han’a 6 kaside, 1 terci-bend, 1 müseddes, 1 gazel ve vefatına düşürülen bir tarih kıtası kaleme alması dikkat çekicidir (Eflatun 2003).

Kaynakça

Bağdatlı İsmail Paşa (1982). Hediyyetü’l-Ârifîn Esmâü’l-Müellifîn ve Âsâru’l-Musannifîn. C. VI. İstanbul: MEB Yay.

Bursalı Mehmed Tahir (1333). Osmanlı Müellifleri. C. I. İstanbul: Matbaa-i Âmire. 

Eflatun, Muvaffak (2003). Feyzî-i Kefevi Divanı: Tahlil-Metin. Doktora Tezi. Ankara: Gazi Üniversitesi.

Eflatun, Muvaffak (2003). “Değişik Bir Na’t Örneği: Feyzî-i Kefevî’nin Müstezâd Kasidesi”. Millî Folklor Dergisi 8 (58): 129-132.

Ertaylan, İsmail Hikmet (1988). Gazi Geray Han Hayatı ve Eserleri. İstanbul: Ahmet Said Basımevi.

Feyzî-i Kefevî. Hadâiku’l-Ahyâr fî Hakâyıkı’l-Ahbâr. Süleymaniye Ktp. Reşid Efendi. Nu. 533.

Feyzî-i Kefevî. Nusretü’d-Dâir. Ankara Millî Ktp. Yz. A. 3978, yk. 2b, Süleymaniye Ktp. H. Hüsnü Paşa. nr. 653.

Feyzî-i Kefevî. Ravzatu’l-İbâd. Reşid Efendi. Nu. 137/1.

Feyzî-i Kefevî. Risâle fî Hakkı’l-Hamr. Süleymaniye Ktp. Reşid Efendi. Nu:137/4

Feyzî-i Kefevî. Rûhu’n-Nüfûs. H. Mahmud Efendi. Nu: 1781.

Kafzade Fâizî. Zübdetü’l-Eş’âr, Ankara Millî Ktp. Yz. A. 679, yk. 876.

Kâtip Çelebi (1982). Keşfü’z-Zünûn an Esâmii’l-Kütûb ve’l-Fünûn. C. I. Beyrut.

Kurnaz, Cemal-Halil Çeltik (1997). Osmanlı Dönemi Kırım Edebiyatı. Ankara: KB Yay.

Kurnaz, Cemal ve M. Tatçı (hzl.)(2001). Mehmed Nâil Tuman Tuhfe-i Nâilî-Divan Şairlerinin Muhtasar Biyografileri. Ankara: Bizim Büro Yay.

Müstakîmzâde Süleyman Sadedîn. Mecelletü’n-Nisâb (Arapça). Süleymaniye Ktp. Hâlet Efendi. 628. yk. 3436.

 

 

Madde Yazım Bilgileri

Yazar: DR. ÖĞR. ÜYESİ MUVAFFAK EFLATUN
Yayın Tarihi: 17.01.2014

Eserlerinden Örnekler

În Medh-i Hazret-i Gâzî Girây Han ‘Aleyhi'r-rahmeti ve'l-gufrân

 1 Bir gice küngüre-i sûr-ı sipihr-i devvâr

 Oldı çün hacle-i ârâste bir nakş u nigâr

 

2 Giydi başına kamer nâz ile tâc-ı zerrîn

 Aldı egnine felek dahı kabâ-yı zergâr

 

3 Bakdı ruhsâre-i gerdûna şafak gül-gûna

 Zîver-i sâ’id içün virdi ana hâle süvâr

 

4 Kıldı etbâk-ı semevâtı ser-â-ser devrân

 Bir dür ü gevher-i nâb u zer-i pâkîze-‘ayâr

 

5 Oldılar sâbit ü seyyâre meşâ’il-efrûz

 Kehkeşân eyledi hem şem-i sefîdin ihzâr

 

6 Atar olmaga nümûdâr şehâbı geh geh 

 Âsmânlar degül efşânlar idüp kürre-i nâr

 

  1. Kıldı nâhîd-i felek şevkile âheng-i tarab

Şa’şa’a sanma görinen ki takar sâzına târ

 

8 Tâs-bâz-ı felek-i sifle müheyyâ itdi

 Tîre-gûn hırkasını tâ ide lu’bın izhâr

 

9 Gösterüp niçe suver oynamaga zıll-ı hayâl

 Çekdi âfâka siyeh çadırını hep şeb-târ

 

10 Râst kılmakda ‘Utarid gice gündüz seyrin

 Çerh rahşını yarag eylemede leyl ü nehâr

 

11Nukre-i hâlis ile dâmenini ebr-i şitâ

 Pür ider kim demi düşdükde ide cümle niŝâr

 

12 Bu tedârük ne içündür diyü fikretde iken

 Hâtif-ı gayb bana itdi bu resme ihbâr

 

13 Ki şehen-şâh-ı sevâbit sipeh u bâd-ı mesîr

 Müntehâ kadr ü melek haslet ü gerdûn vakar

 

14 Hâmi-i râh-ı revân sünen-i şer’-i Hudâ

  Zinde-dâr-ı sünen-i hâs nebî-i muhtâr

 

15 Server-i Cem-’azamet dâver-i Dârâ dârât

  Hazret-i Gâzî Girây Hân-ı cemîlü’l-âsâr

 

16 İtdi şeh-zâdelerin sünnet içün sûr-ı ‘azîm

 Müteheyyi durur ol sûra sıgâr ile kibâr

 

17 Habbezâ devlet-i nâ-dîde eyâ şâh-ı kerem

  Ki sana kıldı ’atâ Hazret-i Hayy ü Cebbâr

 

18 Bir niçe ahter-i garrâ şerefün burcında

 Gün gibi oldı ziyâ-bahş zevâyâ-yı diyâr

 

19 Şâhid-i memlekete saltanatun dürcinde

 Gûşvâr oldı niçe gevher-i ‘âlî-mikdâr

 

20 Şem’-i bezmi ’azamet her biri ammâ nâmı

  Serv-i gülzâr-ı şeref her biri ana pür-yâr

 

21 Fi’l-mesel ger ucı alınsa fitîl-i şem’ün

  Şu’lesi artuk olur bezmi kılur pür-envâr

 

22 Olsa pîrâste-i bâg içre nihâl-i nev-hâst

  Kad çeker ya’ni olur revnak-ı bezm-i gülzâr

 

23 Üsküfin almasa sayyâd eger şeh-bâzun

  Râst pervâz olamaz eyleyemez kasd-ı şikâr

 

24 Âhen-i serd döker bî-hüde gûşiş eyler

  Olmak isterse mukâbil kılıcunla küffâr

 

25 Turre-i şâhid-i ikbâli tarar şâne-miŝâl

 Terkeşünde dizülü tîr-i müretteb sûfâr

 

26 Nâr-ı kahrunla olup mülk-i ‘adû hâkister

 Saltanat âyînesinde komadun bir jengâr

 

27 Anlamaz kubhını bir agzı köpüklü delüdür

  Ne gam öykünse kef-i cûduna bahr-i zehhâr

 

28 Şükr ü medh ü senânile bulur nutk-ı hayât

  Tûtî-i nâdire-güftâr dil-i Feyzî-i zâr

 

29 Virmese pertev-i hüsn-i nazarun nûr u cilâ

  Sadef-i sîne-i pâkümde bu kadar şehvâr

 

30 Reşha-i katre-i bârân-ı nevâlündendür

 Sadef-i sîne-i pâkümde bu dürr-i şehvâr

 

  1. Sâye-i ‘âtifetün ’âleme memdûd olsun

 Ey meh-i burc-ı şeref zıll-ı zalîl-i Gaffâr

32 Nâr-ı gam sîne-i a’dâya dökenler yaksun

 Eylesün sûr-ı sürûrile günün cümle güzâr

 

33 Mehd-i ‘âlemde yaşadukça mevâlid-i sülâs

 Ola şeh-zâdelerün herbirisi ber-hûrdâr (Eflatun 2003: 98)

 

 Fâilâtün Fâilâtün Fâilâtün Fâilün

1 Gice gündüz çaylar kim çaglar aglar bana

 Çekdügüm bârı görürse taglar aglar bana

 

2 Katre-i şeb-nem degül evrâkdan rîzân olan

 Subh-dem kerîm göricek bâglar aglar bana

 

3 Şefkat eyler hâlüme uşşâk hem agyâr hem

 Bülbül-i âşüfte dilüz aglar aglar bana

 

4 Derd ü gam şöyle nizâr itdi ten-i zârum benüm

 Görse za’fum sayrular hem saglar aglar bana

 

5 Çeşmümün kirpiklerinden Feyziyâ her dem akan

 Rîm-i hûn-âlûd sanma daglar aglar bana 

(Eflatun, Muvaffak (2003). Feyzî-i Kefevi Divanı: Tahlil-Metin. Doktora Tezi. Ankara: Gazi Üniversitesi. 160)

 


1 Tâli oldı âftâb-ı talat-ı Gâzî Giray

 Rûşen itdi kevni nûr-ı ‘izzet-i Gâzî Giray

 

2 Mürde idi halk-ı ‘âlem pes dem-i ‘Îsî gibi

 Tâze cân virdi nesîm-i devlet-i Gâzî Giray

 

3 Gülsitân-ı dehri itdi gayret-i bâg-ı İrem

 Feyz-i bârân-ı sehâb-ı himmet-i Gâzî Giray

 

4 Pür olup âvâze-i lutf ile etrâf-ı cihân

 Toldı âfâka sadâ-yı savlet-i Gâzî Giray

 

5 Marifet kânı mürüvvet madeni Han oglı Han

 Feyziyâ kimdür dir isen Hazret-i Gâzî Giray 

(Eflatun, Muvaffak (2003). Feyzî-i Kefevi Divanı: Tahlil-Metin. Doktora Tezi. Ankara: Gazi Üniversitesi. 338)

 


İlişkili Maddeler

Sn.Madde AdıD.Tarihi / Ö.TarihiBenzerlikİncele
1KEFEVİ, Hüseyind. ? - ö. 1601Doğum YeriGörüntüle
2MAHMÛD, Mahmûd Efendid. ? - ö. 1582-83/1588-89Doğum YeriGörüntüle
3ŞEFÎK DEDE, Muhammedd. ? - ö. 1671/72Doğum YeriGörüntüle
4KEFEVİ, Hüseyind. ? - ö. 1601Doğum YılıGörüntüle
5MAHMÛD, Mahmûd Efendid. ? - ö. 1582-83/1588-89Doğum YılıGörüntüle
6ŞEFÎK DEDE, Muhammedd. ? - ö. 1671/72Doğum YılıGörüntüle
7KEFEVİ, Hüseyind. ? - ö. 1601Ölüm YılıGörüntüle
8MAHMÛD, Mahmûd Efendid. ? - ö. 1582-83/1588-89Ölüm YılıGörüntüle
9ŞEFÎK DEDE, Muhammedd. ? - ö. 1671/72Ölüm YılıGörüntüle
10KEFEVİ, Hüseyind. ? - ö. 1601MeslekGörüntüle
11MAHMÛD, Mahmûd Efendid. ? - ö. 1582-83/1588-89MeslekGörüntüle
12ŞEFÎK DEDE, Muhammedd. ? - ö. 1671/72MeslekGörüntüle
13KEFEVİ, Hüseyind. ? - ö. 1601Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
14MAHMÛD, Mahmûd Efendid. ? - ö. 1582-83/1588-89Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
15ŞEFÎK DEDE, Muhammedd. ? - ö. 1671/72Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
16KEFEVİ, Hüseyind. ? - ö. 1601Madde AdıGörüntüle
17MAHMÛD, Mahmûd Efendid. ? - ö. 1582-83/1588-89Madde AdıGörüntüle
18ŞEFÎK DEDE, Muhammedd. ? - ö. 1671/72Madde AdıGörüntüle