GAZZİZÂDE ŞEYH ABDÜLLATİF EFENDİ

(d. 1776?/1190 - ö. 1832/1247)
tekke şairi
(Divan-Tekke / 19. Yüzyıl / Anadolu-Osmanlı-Türkiye)

1190/1776 tarihinde Bursa’da doğdu. Babası Bursa Ulu Camii imamlarından Seyyid Mehmed Esad Efendi’dir. Anne tarafında dedesi, Bursa Gazzî Dergâhı’nın kurucusu Şeyh Ahmed Gazzî’nin torunu Mustaf Nesîb Efendi’dir. Henüz iki yaşında iken babası vefat ettiğinden Mustafa Nesîb Efendi’nin himayesinde yetişmiş ve dedesinden dolayı Gazzîzâde diye meşhur olmuştur. Tahsil hayatına dedesi Şeyh Mustafa Nesîb Efendi’nin yanında başlamıştır. Dönemin âlimlerinden Hacı Ebubekir Efendi’den tefsir, Hoca Hüseyin Efendi’den fıkıh, Abdullah Mısrî’den Arapça ve hadis, Şeyh Ali Behçet Efendi ve Ali Sıddık Baba’dan da Farsça tahsil etmiştir. Abdüllatif Efendi dedesinden Halveti-Mısri, o dönemin ileri gelen tarikat mensuplarından Üftadezâde Şeyh Müstafa Efendi’den Celveti, Şeyh Mehmed Emin Kerkükî’den de Nakşi icazetlerini alarak “câmiu’t-turuk” olmuştur. Enarlı dergâhı şeyhi Bedreddin Efendi’den de istifade etmiştir. Dedesinin vefatı üzerine Bursa’daki Ahmed Gazzî Dergâhı’na onun yerine şeyh olan Abdüllatif Efendi, burada Halveti-Mısri usulünün yanı sıra Nakşî Hatm-ı Hâcegânı da icra edermiş. Yaklaşık 45 sene boyunca Ahmed-i Gazzî Dergâhı şeyhliğinin yanı sıra o döneminde reîsü’l-meşâyıhlık görevinde bulunmuş, Bursa Ulu Cami’de tefsir okutmuş ve vaaz ü nasihat etmiştir. 14 Şaban 1247/19 Ocak 1832 Salı günü vefat eden Şeyh Abdüllatif Efendi, dergâhın haziresine defnedilmiştir. Vefatına Hüseyin Vassâf’ın düştüğü tarih şöyledir: “Zevk-i tâm” târîhdir ey yâr-ı cân /Rütbe-i Abdüllatîf oldu ayân [1247]" Dergâhın binası 1925 senesinden sonra, önce okul olarak kullanılmış, daha sonra yıktırılarak yerine yeni binalar yapılmış, hazire ise tamamen kaybolmuştur. Şeyh Abdüllatif’in Ahmed Ataullah, Mehmed Said, Ahmed Hasib adlarında üç oğlu ile Zeynep Zehra ve Hüsniye isimli iki de kızı olmuştur. İki oğlu kendisinden önce vefat ettiğinde yerine Ahmed Hasib Efendi dergâhın şeyhi olmuştur.


Ömrünün büyük kısmını görev yaptığı dergâhta inziva ile geçiren Şeyh Abdüllatif, birçok eser kaleme almış, tercüme veya şerh etmiştir. Yazmış olduğu Menâkıb-ı Gazzî adlı eserinin derkenarına kendi eliyle eserlerinin listesini vermiştir. Özellikle yazdığı Ravzatü’l-Muflihûn ile Hülâsâtü’l-Vefeyât adlı eserler Bursa şehir tarihi açısından oldukça önemlidir. Vâkıât adlı eserde de özellikle istifade ettiği Şeyh Mehmed Emin Kerkükî’nin görüşleri ile beraber kendisinin tasavvufi yorumlarına yer vermiştir.

Şeyh Abdüllatif Efendi birçok kitap yazdığı gibi dergâhın kütüphanesine kitap da kazandırmıştır. Dergâhın kütüphanesindeki kitaplar ile kendi yazdığı kitaplar Bursa İnebey Yazma Eserler Kütüphanesindedir. Şeyh Abdüllatif Efendi’nin yazdığı elliye yakın eserinden Vâkıât üzerine bir doktora tezi (Tekeli 2000), Şerefü’l-Âfâk  üzerine yüksek lisans tezi yapılmış (Çetiner 2013), Mergûbü's-Sâlikîn, (Özköse 2004), Vekâyi’-i Baba Paşa fî’t-Târîh (Erol 2013), Hülâsatü’l-Vefeyât (Demirel 2014) adlı eserleri de yayımlanmıştır. Gayet halim, selim, mütevazi bir kişiliğe sahip olan Abdüllatif Efendi’nin şiir yazdığı, hatta Mecmû’a-i İlâhiyât adında şiirlerini toplandığı bir eseri olduğundan bahsedilmekte ise de bu eserin nüshasına şu ana kadar tesadüf edilmemiştir.

Kaynakça

Akkuş, Mehmet-Ali Yılmaz. (hzl.) (2006). Osmanzâde Hüseyin Vassâf. Sefîne-i Evliyâ. C. 5. .İstanbul: Kitabevi.

Atlansoy, Kadir (1998). Bursa Şairleri. Bursa: Asa Kitabevi.

Demirel, Mustafa (hzl.) (2014). Hülâsatü’l-Vefeyât. Bursa.

Erol, Salih (hzl.) (2013).Vekâyi’-i Baba Paşa fî’t-Târîh. Ankara.

Tatcı, Mustafa- Cemal Kurnaz (hzl.). Bursalı Mehmed Tahir (2000). Osmanlı Müellifleri I-II-III. Ankara: Bizim Büro Yayınevi.

Bursalı Mehmed Tahir (1318). Meşayıh-ı Osmaniyyeden Sekiz Zatın Teracim-i Ahvali. İstanbul.

Gazzîzâde Abdüllatif. Hülâsâtü’l-Vefeyât. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi. Esad Efendi Böl:2257. 34a.

Gazzîzâde Abdüllatif. Menâkıb-ı Gazzî. Bursa İnebey Yazma Eserler Kütüphanesi, Orhan Bölümü. No:1042. 91a.

Gazzîzâde Abdüllatif. Ravzatü’l-Muflihûn. Bursa İnebey Yazma Eserler Kütüphanesi, Orhan Bölümü. No:1041. 1b.

Gazzîzade Abdüllatif. Vakıat. Bursa İnebey Yazma Eserler Kütüphanesi, Orhan Bölümü. No: 705. 160a.

Kara, Mustafa -Kadir Atlansoy (hzl.) (1997). Mehmed Şemseddin Bursa Dergâhları Yâdigâr-ı Şemsî I-II. Bursa: Uludağ Yay.

Mehmed Fahreddin. Gülzâr-ı İrfân. İstanbul: Millet Ktp. Ali Emirî. nu.1089. vr. 165b-166b.

Öcalan, Hasan Basri (2000), Bursa’da Tasavvuf Kültürü (XVII. Yüzyıl). Bursa: Gaye Kitabevi.

Özköse, Şaban (2004). Nakşibend Yolunun Esasları. İstanbul: yyy.

Tekeli, Hamdi (2000). Gazzizâde Abdullatif'in Hayatı, Eserleri ve Vâkıât'ı (İnceleme-Metin). Bursa: Uludağ Üniversitesi Yayımlanmamış Doktora Tezi. 

Türer, Osman (1996). “Gazzîzâde Abdüllatif Efendi”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. C. 13. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yay. s. 540.
 

Madde Yazım Bilgileri

Yazar: DOÇ. DR. HASAN BASRİ ÖCALAN
Yayın Tarihi: 03.03.2015

Eserlerinden Örnekler


İlişkili Maddeler

Sn.Madde AdıD.Tarihi / Ö.TarihiBenzerlikİncele
1ABDÎd. ? - ö. 1536Doğum YeriGörüntüle
2LEVHÎ, Hasan/Hüseyin Efendid. ? - ö. 1751-52Doğum YeriGörüntüle
3RE'FET, Mehmed Re'fet Efendid. 1783-84 - ö. 1813Doğum YeriGörüntüle
4ABDÎd. ? - ö. 1536Doğum YılıGörüntüle
5LEVHÎ, Hasan/Hüseyin Efendid. ? - ö. 1751-52Doğum YılıGörüntüle
6RE'FET, Mehmed Re'fet Efendid. 1783-84 - ö. 1813Doğum YılıGörüntüle
7ABDÎd. ? - ö. 1536Ölüm YılıGörüntüle
8LEVHÎ, Hasan/Hüseyin Efendid. ? - ö. 1751-52Ölüm YılıGörüntüle
9RE'FET, Mehmed Re'fet Efendid. 1783-84 - ö. 1813Ölüm YılıGörüntüle
10ABDÎd. ? - ö. 1536MeslekGörüntüle
11LEVHÎ, Hasan/Hüseyin Efendid. ? - ö. 1751-52MeslekGörüntüle
12RE'FET, Mehmed Re'fet Efendid. 1783-84 - ö. 1813MeslekGörüntüle
13ABDÎd. ? - ö. 1536Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
14LEVHÎ, Hasan/Hüseyin Efendid. ? - ö. 1751-52Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
15RE'FET, Mehmed Re'fet Efendid. 1783-84 - ö. 1813Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
16ABDÎd. ? - ö. 1536Madde AdıGörüntüle
17LEVHÎ, Hasan/Hüseyin Efendid. ? - ö. 1751-52Madde AdıGörüntüle
18RE'FET, Mehmed Re'fet Efendid. 1783-84 - ö. 1813Madde AdıGörüntüle