Abdürehim Esedoğlu Hakverdiyev

(d. 4 Mayıs 1870 / ö. 12 Aralık 1933)
Yazar, Tiyatrocu
(Yeni Edebiyat / 20. Yüzyıl / Türkiye Dışı)

Şuşa şehrindeki Akbulak köyünde doğdu. Üç yaşındayken babasını kaybetti. Sanatçının ilk eğitimiyle üvey babası Hasanali Bey ilgilendi. 1880 yılında ailesiyle birlikte Şuşa’ya taşındı. 1881 yılında Realni Məktəbi’nde eğitim görmeye başladı. 1890 yılında Tiflis’e gitti. Bu dönemde bölgenin kültür merkezi olan Tiflis’te Rus ve Avrupa tiyatrosu ile tanıştı. 1891 yılında üniversite eğitimi için Petersburg’a gitti. Petersburg Üniversitesinin Şarkiyat Fakültesi’ndeki derslere dinleyici olarak katıldı. Petersburg’da yaşadığı sekiz sene içerisinde dil, edebiyat ve tiyatro hakkında önemli bilgiler edindi. 1899 yılında Şuşa’ya dönerek iki yıl boyunca buradaki sözlü edebiyat örneklerini derledi. 1901 yılında Bakü’ye geldi ve Hasan Bey Zerdabi, Necef Bey Vezirov, Neriman Nerimanov gibi dönemin önemli isimleriyle tanışarak, onlarla birlikte tiyatro repertuarı hazırladı. Petersburg’da öğrendiklerini Azerbaycan tiyatrosuna uyguladı. 1906 yılında Rusya Duması’na Gence’den milletvekili seçildi. 1918 yılında Gürcistan parlementosuna seçilerek bu bölgedeki Türklerin haklarını savunmaya çalıştı. 1919 yılında Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti tarafından Bakü’ye davet edildi ve kendisine Dağıstan’ı temsil etmek görevi verildi. 1920 yılında Sovyet hükümeti kurulunca kültür şubesi müdürlüğü ve tiyatro müfettişliği gibi görevlerde bulundu. 1921-1931 yılları arasında Azerbaycan Devlet Üniversitesi’nde edebiyat öğretmenliği yaptı. 1928 yılında edebiyat ve kültür sahasındaki hizmetlerinden dolayı kendisine “Əməkdar İncəsənət Xadimi” unvanı verildi. 12 Aralık 1933 tarihinde kalp rahatsızlığı nedeniyle vefat etti ve Bakü’de defnedildi (Akpınar, 1994: 429-430 ve Ahmadov, 2016: 21-30).

İlk yazı tecrübesini Rus şair Kırılov’dan yaptığı tercümelerle başlayan Hakverdiyev, XIX. yüzyılın sonlarına doğru ilk dram eserlerini yazmaya başladı. Fakat sanatçının asıl edebî yaşamı, Petersburg’da eğitim gördüğü yıllarda başladı. Araştırmacılar Hakverdiyev’in sanat hayatını genellikle üç döneme ayırarak inceledi. Yazar, 1892-1905 yıllarını kapsayan, sanatının birinci döneminde sadece dram türünde eserler yazdı. Komedi türündeki ilk eseri olan Yeyərsən Qaz Ətini Görərsən Ləzzətini’de bir tüccarın hayatını anlatarak çok eşlilik sorununa değindi. Dağılan Tifaq adlı piyesinde toplumsal gözlemlerini, ağa ve beylerin yaşamlarını başarıyla eserine yansıttı ve bu eser Azerbaycan edebiyatının klasikleri arasına girdi.1900 yılında yazdığı Bəxtsiz Cavan piyesinde toplumun üst tabakalarına yönelik sert eleştirilerde bulundu ve eserdeki Ferhat karakteriyle demokratik düşünceleri savunarak, köhne zihniyeti ve cahilliği eleştirdi. Pəri Cadu isimli eserinde sembolik karakterleri gerçek hayattan karakterlerle birlikte işleyerek, dünyada kötülerin üstün geldiğini savundu. Hakverdiyev 1905-1920 yılları arasındaki ikinci döneminde Molla Nasreddin dergisinde yazmaya başladı ve bu ekole uygun olarak daha çok satirik eserler ortaya koydu. Mollaları, dervişleri, ağaları ve Çar memurlarını tenkit eden eserler yazdı. 1907 yılında hikâyeleri, “Cəhənnəm Məktubları” ismiyle tefrika şeklinde yayımlandı. 1910 yılında “Marallarım” başlığı altında yazdığı satirik hikâyeleri Molla Nasreddin dergisinde tefrika edildi. 1911 yılında yazdığı Xəyalat isimli biyografik piyesinde, Mirze Fethali Ahundov’un hayatını anlattı. Hakverdiyev’in edebî hayatının üçüncü dönemi, 1920 yılında başladı. Sovyet yönetiminin kurulduğu bu dönemde Ağac Kölgəsində, Köhnə Dudman, Yoldaş Koroğlu, Ədalət Qapıları piyeslerini ve Qisas, Qəndil, Kapitalizmlə Mübarizə isimli hikâyelerini, rejimin bütün yazarlara dayatmış olduğu sosyalist realizm anlayışıyla yazdı. Ekim devrimi sonrasında yazdığı eserlerde, mizahtan ziyade devrim öncesinde yaşanan zorluklardan ve eski düzenin zulümlerinden bahsetti. Hakverdiyev, eserlerinde Azerbaycan edebiyatının ilk prolog örneklerini verdi. Folklordan ve halk deyimlerinden sıkça yararlandı. Yazdığı eserlerle, eleştirel realizmin Azerbaycan edebiyatındaki en önemli temsilcilerinden birisi oldu. (Akpınar, 1994: 429-430 ve Ahmadov, 2016: 30-42).

Kaynakça

Ahmadov, Huseyn (2016). Abdurrahim Bey Hakverdiyev, Hayatı-Sanatı ve Tiyatro Eserleri. Yüksek Lisans Tezi. İzmir: Ege Üniversitesi.

Akpınar, Yavuz (1994). Azerî Edebiyatı Araştırmaları. İstanbul: Dergâh Yayınları.

Madde Yazım Bilgileri

Yazar: ARAŞ. GÖR. ÖMER FARUK ATEŞ
Yayın Tarihi: 29.11.2019
Güncelleme Tarihi: 20.12.2020

Eser AdıYayın eviBasım yılıEser türü
Dağılan Tifaqİlyas Buraganski Matbaası / Petersburg1899Tiyatro
Millət Dostları“Qeyrət Şirkəti” Matbaası / Tiflis1907Tiyatro
Kimdir MüqəssirKaspi Matbaası / Bakü1909Tiyatro
İki Hekayət (“Ata və Oğul” ve “Ayın Şahidliyi” hikâyeleri)“Orucov Qardaşları” Matbaası / Bakü1909Hikâye
Ac Həriflər“Orucov Qardaşları” Matbaası / Bakü1911Tiyatro
Xəyalət“Orucov Qardaşları” Matbaası / Bakü1911Tiyatro
Ağa Məhəmməd Şah Qacar“Orucov Qardaşları” Matbaası / Bakü1912Tiyatro
Padşahın MəhəbbətiAzərbaycan Xalq Maarif Komissarlığı, Ali-Siyasi Maarif İdarəsinin Nəşriyyatı / Bakü1923Tiyatro
Ağac KölgəsindəBakı İşçisi Kooperativ Nəşriyyatı / Bakü1926Tiyatro
VaveylaBakı İşçisi Kooperativ Nəşriyyatı / Bakü1926Tiyatro
Bəxtsiz CavanAzərnəşr / Bakü1926Tiyatro
Ədalət QapılarıBakı Fəhləsi Kooperativ Nəşriyyatı / Bakü1926Tiyatro
Köhnə DumanAzərnəşr / Bakü1927Tiyatro
Marallarım (Küçük Hikâyeler)Azərnəşr / Bakü1927Hikâye
Qadınlar Bayramı-8 MartAzərnəşr / Bakü1928Tiyatro
Xortdanın Cəhənnəm Məktubları (Hikâye ve felyetonlar)Azərnəşr / Bakü1930Hikâye

İlişkili Maddeler

Sn.Madde AdıD.Tarihi / Ö.TarihiBenzerlikİncele
1ŞEHÎD, Ebulhasand. ? - ö. 19. yy.Doğum YeriGörüntüle
2MEHMED, Mehmed Emîn Efendid. ? - ö. 1572Doğum YeriGörüntüle
3BEHRAM DAŞSALAHLId. 1923 - ö. ?Doğum YeriGörüntüle
4ZEFİL NECMİ (KÜÇÜK ÂŞIK), Mehmetd. 1870 - ö. 1933Doğum YılıGörüntüle
5ZEHRA BACId. 1870? - ö. ?Doğum YılıGörüntüle
6KENAN, Kenan Büyükaksoyd. 1869-1870 - ö. 07.07.1950Doğum YılıGörüntüle
7Toktogul Satılganovd. 1864 - ö. 1933Ölüm YılıGörüntüle
8SEFİL NECMİ, Mehmetd. 1860 - ö. 1933Ölüm YılıGörüntüle
9Aliasgar Kemald. 25 Aralık 1878 - ö. 16 Haziran 1933Ölüm YılıGörüntüle
10Abdullah Ziya Kozanoğlud. 16 Ocak 1906 - ö. 29 Mart 1966MeslekGörüntüle
11Mahmut Yesarid. 1895 - ö. 16 Ağustos 1945MeslekGörüntüle
12Nazik Erik,d. 1919 - ö. 25 Ağustos 2012MeslekGörüntüle
13Ibıray Altınsarind. 20 Ekim 1841 - ö. 17 Temmuz 1889Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
14Nadiye Ahmedovad. 1931 - ö. ?Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
15Abay Mirze Dağlı,d. 27 Ocak 1906 - ö. 1989Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
16EJDER ESEDOĞLU İBRAHİMOVd. 1959 - ö. ?Madde AdıGörüntüle
17NİZÂRÎ, Abdurehimd. 1770 - ö. 1850Madde AdıGörüntüle
18Abdurehim Ötkürd. 1923 - ö. 6 Ekim 1995Madde AdıGörüntüle