İBRET, Mehmed

(d. ?/? - ö. 1845/1261)
divan şairi
(Divan/Yazılı Edebiyat / 19. Yüzyıl / Anadolu-Osmanlı-Türkiye)

Doğum tarihi kesin olarak bilinmemektedir. Ancak ondan bahseden bütün kaynaklar Bursalı olduğu konusunda hemfikirdirler. Tek eseri olan Dîvân'ının başındaki hal tercümesinde, babasının Bursa’nın sanatkâr erbabından ve ileri gelen eşrafından olduğu, aynı zamanda iyi bir eğitim aldığı ve devrinin büyük üstadlarından faydalanarak Arapça ilmini ve Farsça lügatini oldukça iyi bir şekilde tahsil ettiği belirtilmiştir. Bu durum, şiirlerinde Arapça ve Farsça tamlamalara çokça yer vermesinden de anlaşılmaktadır. Tahsilini tamamladıktan sonra hem şiirler yazmış hem de Bursa’nın büyük mahkemelerinden birinde mahkeme kâtipliği görevini sürdürmüştür. İbret Mehmed Efendi 1230/1814 senesinde hac ibadetini yerine getirmek üzere Mekke’ye gitmiş, haccı tamamlayıp oradan Medine’ye geçmiş ve Hz. Peygamber’in kabr-i şerifini ziyaret ederek tekrar Bursa’ya dönmüştür. Bir müddet Bursa’da kalıp mahkeme kâtipliği görevinde bulunduktan sonra 1236/1820 tarihinde Bursa’nın büyük hâkimlerinden olan Mehmed Refi‘ Efendi’nin yardımcısı olarak Bağdat’a gitmiş, orada Abdullah-ı Dehlevî Hazretleri’nin büyük halifesi olan Mevlânâ Hâlid-i Bağdâdî hazretlerine intisab ederek ondan tasavvufi ilimleri ve tarikat esaslarını öğrenmiştir. Bağdat’ta ne kadar kaldığı bilinmemektedir. Bağdat’ta iken yazdığı şiirleri üstadına arz ederek ondan "İbret" mahlasını almıştır. Tekrar Bursa’ya döndüğünde mahkeme kâtipliğine devam etmiş ancak, 1240/1824 yılında Mevlânâ Hâlid-i Bağdâdî’nin Bağdat’tan Şam’a geçmesi üzerine onu ziyaret kasdıyla Şam’a gitmiştir. Bu ziyaretten dönüşünde ise Bursa’da şer’i mahkemelerde mürûr kâtipliği görevini üstlenmiştir. Bu görevi yürütürken 1261/1845 Şaban ayında vefat etmiştir. Vefatıyla ilgili Dîvân'ının başındaki hal tercümesinde şu tarih düşürülmüştür: "Dü zebânla hâme-i Rif‘at yazıp târîhini / Ola İbret Efendi’ye câ künc-i cinân" (1261/1845). Mezarı Bursa’daki Zindankapısı Kabristanlığı’ndadır.

İbret Mehmed Efendi’nin elimizdeki tek eseri Edirne Sultan Selim Kütüphanesinde bulunan 85 varaklık yazma Dîvân’ıdır. Dîvân’da, 1 kaside, 20 musammat, 7 kıta, 1 müstezad, 2 ilahi, 6 tarih, 2 vezn-i âhar, 4 mersiye, 6 matla, 1 mesnevi ve 301 gazel bulunmaktadır.

İyi bir eğitim görmüş olması sebebiyle şiirlerinde Arapça ve Farsça terkipleri kullanmış, bunun yanısıra atasözleri, deyimler, halk söyleyişleri, âdet ve inançlarla düşük ayarlı para basılması (kızıl mangır) gibi devrin sosyal yaşantısıyla ilgili motifleri de yansıtmıştır. Bu yönüyle şiirleri, zengin bir kültür hazinesi niteliğindedir. Aynı zamanda mutasavvıf bir şair olması sebebiyle şiirlerinde geniş bir tasavvufi kültürü de bulmak mümkündür. Kaynaklar, İbret Mehmed Efendi’nin şahsiyetinin yüceliğinden, ilim ve marifet sahibi biri olduğundan ve onun akıllı, olgun bir kişiliğe sahip bulunduğundan bahsetmektedir.

Kaynakça

Adıgüzel, Niyazi. (2000). İbret Mehmed Efendi Divanı. Yüksek Lisans Tezi. Edirne: Trakya Üniversitesi.

Aynî, Mehmet Ali (1992). Tasavvuf Tarihi. İstanbul: Kitabevi Yay.

Bursalı, Mehmet Tâhir (1972). Osmanlı Müellifleri. C. II. İstanbul: Meral Yay.

Divan-ı İbret. Edirne İl Halk Kütüphânesi “Yazma Eserler” No: 2187.

Eraydın, Selçuk (1990). Tasavvuf ve Tarikatlar. İstanbul: Marifet Yay.

Eyüboğlu, E. Kemal. (1973). Şiirde ve Halk Dilinde Atasözleri ve Deyimler. İstanbul: Doğan Kardeşler Yay.

Fatîn Dâvud (1271). Hatimetü’l-Eş‘âr. İstanbul.

Gözler, H. Fethi (1983). Büyük Deyimler Sözlüğü. İstanbul: İnkılâp ve Aka Yay.

Kara, Mustafa (1995). Tasavvuf ve Tarikatlar Tarihi. İstanbul: Dergah Yay.

Kocatürk, Vasfi Mahir (1970). Türk Edebiyatı Tarihi. Ankara: Edebiyat Yayınevi.

Süreyyâ, Mehmed (1996). Sicill-i Osmânî. C. 3. İstanbul: Sebil Yay.

Türk Dili ve Edebiyatı Ansiklopedisi (1981)."İbret Mehmed Efendi". 4. Cilt. İstanbul: Dergah Yay.

Vicdânî, Sâdık (1995). Tomâr-ı Turûk-ı ‘Aliyye,-. İstanbul: Enderun Kitabevi.

Madde Yazım Bilgileri

Yazar: DR. ÖĞR. ÜYESİ NİYAZİ ADIGÜZEL
Yayın Tarihi: 16.01.2014

Eserlerinden Örnekler

Gazel

Bezm-i aşk olmuşdu peymâne-şikest

Geldi sâkî nâz ile sâgar-be dest

Mest-nigâhıyla edip nîm-iltifât

Kıldı mahmûr dilleri tekrâr mest

Câm-ı istiğrâk-ı dil olmaz tehî

Tâ ezelden olmuşuz bâde-perest

Bezm-i cânâne hafî dilden yine

Vâsıl eyler neş’e-i câm-ı elest

Câm-ı aşkı nûş edenler İbretâ

Eylediler şîşe-i vârı şikest

Gazel

Câm-ı aşkın sırrını gördükde İbret derdmend

Himmet-i hazretle cân ü dilde tutdu Nakşbend

Dergeh-i feyz-âşiyânın görse irşâd isteyen

Eylemezlerdi cihânda azm-i râh-ı Taşkend

Mürdegânı sâgar-ı feyz-i hayâta kandırır

Bezmini görse ederdi anın İskender pesend

Lutfla âvâre-i murg-ı dilim sayd eyledi

Gerdenimde tâ-be-mahşer târ-ı zülfüdür kemend

Ders-i aşkı hıfz edenler mekteb-i irfânda

Safha-i dilden görüp ezber ederler bend bend

Adıgüzel, Niyazi. (2000) İbret Mehmed Efendi Divanı. Yüksek Lisans Tezi. Edirne: Trakya Üniversitesi. 40, 48.


İlişkili Maddeler

Sn.Madde AdıD.Tarihi / Ö.TarihiBenzerlikİncele
1Pârepârezâde, Ahmed Efendid. ? - ö. 1560Doğum YeriGörüntüle
2RIZÂ, Ali Rızâ Efendi, Bursalıd. 1816 - ö. 1905Doğum YeriGörüntüle
3VEHBÎ, İsmâil Vehbîd. ? - ö. 1875Doğum YeriGörüntüle
4Pârepârezâde, Ahmed Efendid. ? - ö. 1560Doğum YılıGörüntüle
5RIZÂ, Ali Rızâ Efendi, Bursalıd. 1816 - ö. 1905Doğum YılıGörüntüle
6VEHBÎ, İsmâil Vehbîd. ? - ö. 1875Doğum YılıGörüntüle
7Pârepârezâde, Ahmed Efendid. ? - ö. 1560Ölüm YılıGörüntüle
8RIZÂ, Ali Rızâ Efendi, Bursalıd. 1816 - ö. 1905Ölüm YılıGörüntüle
9VEHBÎ, İsmâil Vehbîd. ? - ö. 1875Ölüm YılıGörüntüle
10Pârepârezâde, Ahmed Efendid. ? - ö. 1560MeslekGörüntüle
11RIZÂ, Ali Rızâ Efendi, Bursalıd. 1816 - ö. 1905MeslekGörüntüle
12VEHBÎ, İsmâil Vehbîd. ? - ö. 1875MeslekGörüntüle
13Pârepârezâde, Ahmed Efendid. ? - ö. 1560Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
14RIZÂ, Ali Rızâ Efendi, Bursalıd. 1816 - ö. 1905Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
15VEHBÎ, İsmâil Vehbîd. ? - ö. 1875Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
16Pârepârezâde, Ahmed Efendid. ? - ö. 1560Madde AdıGörüntüle
17RIZÂ, Ali Rızâ Efendi, Bursalıd. 1816 - ö. 1905Madde AdıGörüntüle
18VEHBÎ, İsmâil Vehbîd. ? - ö. 1875Madde AdıGörüntüle