SIDKÎ, Mustafa Efendi

(d. ?/? - ö. 1183/1769)
divan şairi
(Divan/Yazılı Edebiyat / 18. Yüzyıl / Anadolu-Osmanlı-Türkiye)
ISBN: 978-9944-237-86-4

Asıl adı Mustafa olan şair, ilim mensupları arasında Mustafa Sıdkî Efendi şeklinde tanındı. Şiirlerinde Sıdkî mahlasını kullandı. Doğum tarihi bilinmemektedir. İstanbulludur. Babası, kapıkulu ocağı mensuplarından baş kethüda Salih Efendi'dir. Meslek olarak babasının izinden giden Sıdkî, 1169/1755-56'da sadaret kethüdası kalemine atandı.Yeni kitaplar yazmak ve istinsah etmek için Kahire'ye gitti. Kahire'den İstanbul'a döndüğünde yazı çalışmalarına devam etti. 25 Ekim 1755'te sadrazam olan Yirmisekizzâde Mehmed Saîd Paşa'nın yakın himayesini gördü ve Dîvân-ı Hümâyun hâcegânlığına memur edildi. Ordu kâtipliğinin ardından Şevval 1172/Mayıs-Haziran 1759'da tersane emini, Rebiyülâhir 1174/Kasım-Aralık 1760’ta darphane nâzırı görevlerini icra etti. İki yıl sonra Cemâziyülevvel 1176/Kasım-Aralık 1762’de bu görevinden azledildi. Şevval 1176/Nisan-Mayıs 1763’te baş muhasebeci olarak atandı. 1177/1763-1764'de bu memuriyetinden uzaklaştırılarak haremeyn muhasebeciliğine getirildi. Şevval 1180/Mart-Nisan 1767'de cizye(vergi) muhasebecisi olarak atandı. Hemen arkasından 1182/1768-1769'da ikinci kez ordu kâtibi oldu. Son olarak 1183 /1769'da defter emini vekilliğine getirilen Mustafa Sıdkî Efendi, aynı senenin Recep (kasım) ayında vefat etti ve Üsküdar’da Karacaahmet Mezarlığına defnedildi. 

Matematik, geometri, astronomi, tıp sahalarında pek çok eseri bulunan Mustafa Sıdkî Efendi'nin edebî eserleri şunlardır:

1. Dîvân-ı Sıdkî: Bilindiği kadarıyla tek nüshası Süleymaniye Kütüphanesi, Atıf Efendi, No:2084/tedir. 42 varaklık bu nüsha müellif hattıdır. Dîvân; 4 kasîde, 1 terkib-i bent, 261 gazel, 3 nazm, 2 kıt'a, 8 rubai ve 1 adet de klasik nazım şekillerine girmeyen manzumeden oluşmaktadır. Gazellerin 31'i sayfa kenarına yazılmıştır. Nüshanın bazı yaprakları eksiktir. Dîvân yüksek lisans tezi olarak hazırlanmıştır (Sezen 2010). 

2. Mecmuâ-yı Hâfızâ/Lugaz Mecmuası: Mustafa Sıdkî’nin, Türkçe, Arapça, Farsça olarak yazdığı, manzum-mensur lugazlarla muammaları içeren edebî bir eserdir. Nüshası İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi, No:494.35'tedir (69 Varak).

3. Tevâliyü’l-Envâr Tercümesi: 1752 yılında Türkçe olarak yazılan eser, Süleymaniye Kütüphanesi., Giresun Yazmalar, No:74-002’de bulunmaktadır.

4. Tahrîrât-ı Resmîyye ve Husûsiye Mecmuası: Eseri toplayan Mustafa Sıdkî’dir. Müellif hattıdır (İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi, No:894.35-1, 100 Varak).

Şair, tezkireci Râmiz tarafından bilgisi ve irfanıyla meşhur, şiir ve inşada kudretli, akıllı bir âlim ve edip olarak tanımlanır. Şiirlerinde, Azeri-Çağatay lehçesine ait unsurlar mevcuttur. Halk ağzına ait söyleyişlere de rastlanmaktadır. Şiirlerinde tasavvuf önemli bir yer tutar; fakat daha çok aşk, ayrılık, özlem ve ızdırap temaları ağır basar. Anlatımı açık ve düzgündür. Fuzûlî, Taşlıcalı Yahya Bey, Nefî, Âşık Ömer, Niyâzî-i Mısrî ve Balıkesirli Râsih, Mustafa Sıdkî’nin beğenip etkisi altında kaldığı şairlerdendir. Şairliğinin yanında sülüs ve nesih hatlarında usta bir hattattır. 

Kaynakça

Aydüz, Salim (1999). “Mustafa Sıdkî (?-İstanbul 1769)”. Yaşamları ve Yapıtlarıyla Osmanlılar Ansiklopedisi. İstanbul: YKY. II: 323–324.

Cihat, O. ve F. Hazretkulov (hzl.) (2007). “Mustafa Sıdkî(?-1769)”. Türk Dünyası Edebiyatçıları Ansiklopedisi. C.VII. Ankara: AKM Yay. 602.

Erdem, Sadık (hzl.) ((1994). Râmiz ve Âdâb-ı Zurafâ’sı: İnceleme, Tenkidli Metin, İndeks, Sözlük. Ankara: AKM Yay.

Fazlıoğlu, İhsan (2006). “Mustafa Sıdkı (ö.1183/1769)”. İslam Ansiklopedisi. İstanbul: TDV Yay. XXXI: 356–357.

İstanbul Kütüphaneleri Türkçe Yazma Divanlar Kataloğu (1967). C. III. İstanbul: MEB Yay. 

        Kurnaz, Cemal ve Mustafa Tatçı (hzl.) (2001). Tuhfe-i Nâilî - Divân Şâirlerinin Muhtasar Biyografileri. C. II. Ankara: Bizim Büro         Yay.

Müstakim-zâde, Süleyman Sadedin. Mecelletü’n-Nisâb. Süleymaniye Kütüphanesi. Halet Efendi. No.628. vr.292a.

Müstakimzâde, Süleyman Sadedin (1928). Tuhfe-i Hattatîn. İstanbul: Devlet Matbaası.

Râmiz, [Hüseyin bin Mustafa]. Âdâb-ı Zurafâ. Süleymaniye Kütüphanesi. Esad Efendi. No.3873.

Sezen, Gülşen (2010). Mustafa Sıdkî Efendi Dîvânı: Transkripsiyonlu Metin-Edebî İnceleme, Yüksek Lisans Tezi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi.

“Sıdkî Mustafa Efendi” Türk Dili ve Edebiyatı Ansiklopedisi. ”(1986). C.VIII. İstanbul: Dergâh Yay. 2.

İpekten, Haluk ve diğerleri (hzl) (1998). Tezkirelere Göre Divan Edebiyatı İsimler Sözlüğü: Kaynak Eserler Dizisi 12. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yay. 444.

Süreyya, Mehmed (1996). Sicil-i Osmanî. C.V. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yay.

Tahir, Bursalı Mehmed (1972). Osmanlı Müellifleri:1299–1915. C.II-III, İstanbul: Meral Yay.


Madde Yazım Bilgileri

Yazar: GÜLŞEN SEZEN
Yayın Tarihi: 05.05.2013
Güncelleme Tarihi: 12.11.2020

Eserlerinden Örnekler

Dîvân

Gazel

Saldı bir sūz āteş-i ‘aşkın dil-i sūzānıma

Kim yanar ser-tā-kadem her kim gelirse yanıma

Bāver etmezsen eger ‘aşkında kanlar yutdugum

Gel temāşā eyle ey meh çeşm-i hūn-efşānıma

Gör gam-ı la‘liyle eşk-efşānlıgım bülbül-sıfat

Billāh ey bād-ı sabā ‘arz et gül-i handānıma

Niçe bir cellād-ı gamzen katlime tîgın çeker

Māni‘ ol tā girmesin ol hūni cānā kanıma

Erdi eflāke figānım bülbül-āsā Sıdkiyā

Gūş dutmaz ol gül ammā nāle vü efgānıma 

(Sezen, Gülşen (2010). Mustafa Sıdkî Efendi Dîvânı: Transkripsiyonlu Metin-Edebî İnceleme. Yüksek Lisans Tezi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi.)


İlişkili Maddeler

Sn.Madde AdıD.Tarihi / Ö.TarihiBenzerlikİncele
1ŞEYDÂd. ? - ö. 1580Doğum YeriGörüntüle
2Handan Acar Yıldızd. 01 Şubat 1979 - ö. ?Doğum YeriGörüntüle
3MUHLİS, Ali Muhlis Beyd. 1812 - ö. 1851-52Doğum YeriGörüntüle
4ŞEYDÂd. ? - ö. 1580Doğum YılıGörüntüle
5Handan Acar Yıldızd. 01 Şubat 1979 - ö. ?Doğum YılıGörüntüle
6MUHLİS, Ali Muhlis Beyd. 1812 - ö. 1851-52Doğum YılıGörüntüle
7ŞEYDÂd. ? - ö. 1580Ölüm YılıGörüntüle
8Handan Acar Yıldızd. 01 Şubat 1979 - ö. ?Ölüm YılıGörüntüle
9MUHLİS, Ali Muhlis Beyd. 1812 - ö. 1851-52Ölüm YılıGörüntüle
10ŞEYDÂd. ? - ö. 1580MeslekGörüntüle
11Handan Acar Yıldızd. 01 Şubat 1979 - ö. ?MeslekGörüntüle
12MUHLİS, Ali Muhlis Beyd. 1812 - ö. 1851-52MeslekGörüntüle
13ŞEYDÂd. ? - ö. 1580Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
14Handan Acar Yıldızd. 01 Şubat 1979 - ö. ?Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
15MUHLİS, Ali Muhlis Beyd. 1812 - ö. 1851-52Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
16ŞEYDÂd. ? - ö. 1580Madde AdıGörüntüle
17Handan Acar Yıldızd. 01 Şubat 1979 - ö. ?Madde AdıGörüntüle
18MUHLİS, Ali Muhlis Beyd. 1812 - ö. 1851-52Madde AdıGörüntüle