Ziya Samedi

(d. 15 Nisan 1914 / ö. 20 Kasım 2000)
Yazar, şair, öğretmen
(Yeni Edebiyat / 20. Yüzyıl / Türkiye Dışı)
ISBN: 978-9944-237-86-4

Ziya Samedi Kazakistan’ın Taldikorgan şehrindeki Honihay köyünde dünyaya geldi. Yarkent ilçesinde ilkokul okuduktan sonra Rusça öğrenmek için Lonaçarinski isimli ortaokula gitti. 1929 yılında Sopi Zervat isimli bir Uygur ortaokuluna kaydoldu. Bu okulda Ömer Muhammedi, Hizim İskendirovlar, gibi Uygur şairlerinin öğrencisi oldu. Bu isimlerin etkisiyle edebiyata ilgi duymaya başladı. 1931 yılında yoksulluk ve Stalin’in zulmü nedeniyle ailesiyle birlikte Doğu Türkistan’a göç etti. Genç yaşta babasını kaybedince geçinebilmek için tezgâhtar olarak çalışmaya başladı. 1934 yılında öğretmen yetiştirme kursuna gitti ve aynı yıl öğretmenliğe başladı. İlk şiirlerini bu dönemde yayımladı. 19 Ekim 1937 tarihinde Çinli General Şin-Şisey tarafından hapse atıldı. 1944 yılının sonlarına kadar hapiste kaldı. 12 Kasım 1944'de Doğu Türkistan Cumhuriyeti kurulunca kendisine albaylık rütbesi verildi. Çin Halk Cumhuriyeti kurulduktan sonra askerliği bıraktı ve kendisini eğitim ve kültür çalışmalarına adadı. 1958 yılında Çin yönetimi tarafından çalışma kampına sürgün edildi. 1961 yılında Kazakistan’a göç etti. 1984 yılında Kazakistan yazarlar Birliği tarafından Muhtar Avezov ödülüne layık görüldü. 20 Kasım 2000 yılında vefat etti (Güneri, 2015: 171-178).

Edebî hayatına 1934 yılında yayımladığı şiirleriyle başladı. 1936 yılında ilk tiyatro eseri olan Garip Ve Senem’i yazdı. Özgürlük için mücadelenin önemini ve sevginin gücünü anlattığı bu piyeste millî unsurlara yer verdi. Daha sonra Köyümçan Ana (Şefkatli Ana) ve Siri Eçildi (Sırrı Açıldı) isimli komedilerini yazdı. Röşen (Qaranlık Dağ) isimli dramında İli vadisinde yaşayan Uygurların, Çinli yöneticilerin zulmüne karşı mücadelesini anlattı. 1945-1946 yıllarında Sürlük Minutlar (Korkunç Dakikalar) ve Xıtay Zindanlarida (Çin Zindanlarında) isimli dramlarını yazdı. 1951-1952 yıllarında, halka zulmedenlerin Çin’deki inkılaptan sonra hesap vermesini ve yeni bir hayatın başlamasını konu alan Zülümga Zaval (Zulüme Zeval) isimli tiyatrosunu yazdı. Tiyatronun düzyazıya yaklaştığı bir tarzda yazdığı İli Deryasi Boyida (İli Nehri Kenarında) isimli senaryosunda, biçimsel olarak yeni bir tür denedi ve Çin’e karşı bağımsızlık mücadelesi bağlamında Üç Vilayet Ayaklanması’nın aşamalarını anlattı. 1966 yılında Mayımxan romanını yazdı. Tarihte gerçekten yaşamış bir insan olan Mayımxan’ın başkişi olarak yer aldığı bu romanda, 1830 yılında Uygurların Çin baskısına karşı ayaklanmasını anlattı. Örük Gülligen Çağda (Kayısı Çiçek Açtığında) isimli romanında Uygur köylerinden birinde yaşayan Sovyet gençlerinin hayatını konu aldı. 1976’da yayımlanan Derdmenning Zarı (Dert Çekenin Feryadı) isimli romanında 1957-1960 yılları dönemindeki Çin zulmünü anlattı. Yıllar Siri isimli romanında bir çiftçi ayaklanmasının büyük bir halk hareketine dönüşmesini işledi. Yazar, eserlerinde didaktik bir tutumu benimseyerek halkı bilgilendirmeyi amaçladı (Güneri, 2015: 172-177).

Kaynakça

Güneri, D. Aysun (2015). "Uygur Yazarı Ziya Samedi'nin Doğumunun 100. Yılı". Teuyelsiz Kazakstandaqı Uygır Edebiyeti. Almatı. 171-180.

Madde Yazım Bilgileri

Yazar: ARAŞ. GÖR. ÖMER FARUK ATEŞ
Yayın Tarihi: 10.12.2019
Güncelleme Tarihi: 13.11.2020

Eser AdıYayın eviBasım yılıEser türü
Garip ve Senem? / ?1936Tiyatro
Sürlük Minutlar? / ?1945Tiyatro
Xıtay Zindanlarida? / ?1946Tiyatro
Derdmenning Zarı? / ?1976Roman
Gani Batur? / ?1979Roman
Örük Gülligen Çağda (Kayısı Çiçek Açtığında)? / ??Roman
Mayımxan? / ?1966Roman

İlişkili Maddeler

Sn.Madde AdıD.Tarihi / Ö.TarihiBenzerlikİncele
1HASAN HÜSEYİN ÇİRKİNd. 1914 - ö. 1978Doğum YılıGörüntüle
2BOYACI, Esat Hüseyin Canıtezd. 1914 - ö. 1990Doğum YılıGörüntüle
3Seyfettin Pınard. 1914 - ö. ?Doğum YılıGörüntüle
4ŞİYELİ MUKADDEMd. 1900 - ö. 2000Ölüm YılıGörüntüle
5HASRETÎ, Sadi Değerd. 02.02.1929 - ö. 23.11.2000Ölüm YılıGörüntüle
6RIZA, Ali Rıza Yıldırımd. 1925 - ö. 11.04.2000Ölüm YılıGörüntüle
7Salâh Birseld. 14 Kasım 1919 - ö. 10 Mart 1999MeslekGörüntüle
8Hüseyin Pekerd. 29 Mayıs 1946 - ö. ?MeslekGörüntüle
9Mehmet Nuri Gençosmanoğlud. 1897 - ö. 1976MeslekGörüntüle
10Mustafa Karahasand. 14 Temmuz 1920 - ö. 11 Mart 2002Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
11Hamza Hekimzade Niyazid. 6 Mart 1889 - ö. 18 Mart 1929Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
12Ethem Baymakd. 1952 - ö. ?Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
13Yusuf Ziya Ademhand. 1928 - ö. 6 Temmuz 1991Madde AdıGörüntüle
14Tarık Ziya Işınd. 1911 - ö. 1979Madde AdıGörüntüle
15Ayanzade Namık Ekremd. 1878 - ö. 1917Madde AdıGörüntüle