Madde Detay

Ahmed Hamdî-i Şirvânî, Azerbaycan'ın Şirvan bölgesinin merkezi Şamahı’da (d. 1831) doğmuş; ilk tahsilini Şirvan'da tamamlayarak Arapça ve Farsça dillerinde uzmanlaşmıştır. 1855'te İstanbul'a gelerek burada Fransızcayı da öğrenerek, bu üç dilde çeviri yapabilecek derinlikte bir dil tecrübesi edinmiştir. Döneminin Osmanlı bürokrasi ve ilmiyesinin önde gelen isimlerindendir.

Şirvânî'nin resmî kariyeri, 1860'ta Maârif Meclisi imtihanını geçmesiyle başlamış; sırasıyla Şebinkarahisar ve İzmir Rüştiye Mektepleri Başmuallimliği görevlerini üstlenmiştir.

İlmî rütbeler arasında Devriye Müderrisliği (1864) ve ilerleyen yıllarda Mahreç Mevleviyeti (1877) gibi yüksek makamlara terfi etmiştir. Bürokraside Tahrîr-i Emlâk Komisyonu üyeliği ve Tahrîr-i Emlâk Riyâseti müdür yardımcılığı gibi vazifelerde bulunmuştur.

Edebî alandaki başarıları, özellikle Harîrî’nin Makâmât eserinin tercümesini tamamlaması, ona Devriye Mevleviyeti tevcihi ve 7500 kuruşluk bir atiyye kazandırmıştır. Bu başarısı nedeniyle "Mütercim-i Makâmât" unvanıyla da anılmıştır.

1877'de, mevcut maaşına önemli bir zam yapılarak, özel bir görevle (me'muriyet-i mahsûsa) Hindistan, Afganistan ve Svat'a şehbender (konsolos) olarak atanmıştır. Sekiz aylık bu seyahatindeki gözlemlerini, dönüşünde Seyâhatnâme adıyla kaleme almıştır.

Sultan II. Abdülhamid'in eğitim reformlarında aktif rol üstlenerek 1879'da yeniden düzenlenen Maârif Nezâreti'nin üç büyük bölümünden biri ve kilit dairelerinden Te’lif ve Tercüme Dairesi Müdürlüğü'ne atanmıştır. 1882'de ise, Türkçe, Arapça, Farsça ve diğer dillerdeki kitapları kontrol ve okulları teftişle görevli olan Encümen-i Teftiş ve Muayene Riyaseti'ne getirilmiştir. Bu dönemde Haremeyn-i Muhteremeyn Mevleviyeti ile taltif edilmiş ve Mecîdî nişanı almıştır.

Şirvânî, idari görevlerinin yanı sıra Tanzimat döneminde açılan Mekteb-i Hukuk'ta da müderrislik (1875-1880) yapmıştır. Cevdet Paşa'nın teşvikiyle fıkıh usûlü dersleri vermiş ve usûl ilminin anlaşılması için önemli eserler tercüme edip, özgün metinler kaleme alma çabasına girmiştir. Ayrıca, Arazi Kanunnâmesi, Tapu Nizamnâmeleri ve Muamelât derslerini de okutmuştur.

Ahmed Cevdet Paşa'nın Belâgat-ı Osmâniyye (1881-82) eseri ilk belâgat kitabı olarak bilinse de, bu yaygın kanaatin aksine, klasik retoriği; fesâhat, meânî, beyân ve bedî’ gibi dört temel unsurla derinlemesine inceleyen ve tüm misalleri bütünüyle Türkçe misallerle veren ilk eser, Ahmed Hamdî'ye aittir. Onun Belâgat-ı Lisân-ı Osmânî başlıklı kitabı, 10 Ekim 1876’da neşredilmiştir. Cevdet Paşa Tezakir’inde Şirvânî'yi "el-ferd" (eşsiz), "el-cihbiz" (bilgin, eleştirmen) ve "el-kâmil el-levzei" (zeki ve güzel konuşan) gibi seçkin tavsiflerle tanımlar. Bu da onun ilim ve edebiyat sahasındaki muteber mevkisinin önemli bir delilidir. Şirvânî, söz konusu Osmanlı nesir sanatına Üslûb-ı Âlî (Nesr-i Müsecca) usulü ile Veysi/Nergisi tarzında mühim bir bağ tesis etmiştir.

Ahmed Hamdî, dürüstlüğü, disiplinde tavizsiz karakteri, cömertliği ve ilim-irfan sahibi, farklı ilim sahalarında tespit edilen 27 eseriyle tam bir hezarfen (polimat) ve nadire-i fıtrat bir şahsiyettir. Hayatında beş padişahın dönemine tanıklık eden Ahmed Hamdî-i Şirvânî, 4 Ocak 1890 tarihinde vefat ederek Eyüp Sultan Kabristanı’na defnedilmiştir. Neslinden gelenler arasında Osmanlı’nın ve Cumhuriyet’in önemli bürokratlarından oğlu Mehmed Tevfik Biren, ilk Osmanlı kadın ressamlarından Naciye Neyyal Hanım ve yazar/sanat tarihçisi Fatma Rezan Hürmen gibi önemli isimler bulunmaktadır. Molla Câmi'nin naat-ı Cenab- Nebevisini tahmis etmiştir.

Eserleri

Dil (Gramer) ve Belâğat Kitapları

1. Belâğat-i Lisân-ı Osmânî (1293/1876)

2. Telhîs-i Sarf ve Nahv-i Arabî (1297/1880)

3. Teshîlü'l Arûz ve'l Kavâfî ve'l Bedâi (1289/1872)

4. Medhal-i İnşâ (1299/1882)

5. Rehnümâ-yı Mükâleme-i Fârisî (1301/1884)

6. Kavâid-i Selîmiyye (1302/1885)

Edebiyat, Ahlak ve Gezi Kitapları

1.Tercüme-i Makâmât-ı Harîrî (1290/1873)

2. Nesâyihu'ş-Şübbân (1298/1881)

3. Hindistan, Svat ve Afganistan Seyahatnamesi (1300/1883)

Fıkıh ve Fıkıh Usulü Eserleri

1. Levâmiu'd-Dekâık Fî Tercemet-i Mecâmii'l-Hakâık(1293/1876)

2.Türkçe Muhtasar Usûl-i Fıkıh (1301/1884)

3. Hulâsatü'l-Ferâiz Fî Halli'l-Gavâmiz (1291/1874)

Felsefe ile İlgili Eserleri

1. Makâletü'l-Urafâ Fî Mesâili'l-Hukemâ (1285/1869)

2. Tecârib-i Hikemiyye ve Kimyeviyye (1301/1884)

Mantık, Münazara ve Cedel İlimleri ile İlgili Eserleri

1. Muhtasar Mantık (1299/1883)

2. İlm-i Münâzara (1293/1877)

3. İlm-i Cedel (1293/1877)

Coğrafya Eserleri

1. Usûl-i Coğrafya (1283/1866)

2. Usûl-i Coğrafya-i Kebîr (1292/1875)

3. Usûl-i Coğrafya-i Sağîr15 Şaban (1288/1871)

Astronomi ile Alakalı Eserleri

1. Suveru'l-Kevâkib ve Harîtatü's-Semâ (1284/1868)

Makaleleri

1. Bülbül (1297/1880)

2. Târih-i Tabîî (1297/1880)

3. Kastor (1297/1880)

4. Ucuz ve Çabuk Resim Çıkarmak (1297/1880)

5. Târîh-i Tabîî Kuşlar (1298/1881)

Risale Türü Eseri

Risâletü'l-Bâhira Fî Makâleti'z-Zâhira (1293/1877)

Ahmed Cevdet Paşa (1991). Tezâkir. (Haz. Cavid Baysun) Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları. IV, 119 – 225.

Biren, T. (1993). II. Abdülhamid, Meşrutiyet ve Mütareke Hatıraları. C. Ι, (Haz. Fatma Rezan Hürmen). İstanbul: Pınar Yay.

Çevik, M. (2025). Ahmed Hamdî-i Şirvânî’nin Makâmât-ı Harîrî Tercümesi 1.cild İnceleme Metin (Doktora Tezi). Manisa: MCBÜ, LEE.

Çöklü, R. & Erdoğan, M. (2018). Ahmed Hamdî Şirvânî’nin Türkçe Muhtasar Usûl-İ Fıkıh Adlı Eseri İle İlgili Bir Değerlendirme. İhya Uluslararası İslam Araştırmaları Dergisi. 4(1), 27-47.

Çöklü, R. (2017). Ahmed Hamdî Şirvânî ve Türkçe Muhtasar Usulü Fıkıh İsimli Eserindeki Metodu (YL Tezi), İstanbul: Marmara Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü.

Kılıç, A. (2007). Ahmed Hamdî Belagat-ı Lisân-ı Osmânî (İnceleme-Metin-Dizin) Kayseri: Laçin Yayınları.

Özcan, A. (2003).  "Mehmed Tevfik Bey". TDV İslam Ansiklopedisi. C.28 s.536-537.

Özcan, M. (2005). Ahmet Hamdi Şirvânî’nin “Makâletü'l-Urafâ Fî Mesâili'l-Hukemâ” Adlı Eserinin Sadeleştirilmesi ve Değerlendirilimesi. (YLT). Elazığ: Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü

Şimşek, M. & Arıtürk M. (2015). Şirvanlı Ahmed Hamdî'nin Mecâmi' Tercümesinin “Hatime: Kavâid-i Külliye” Bölümü. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi. S. 25. s. 499-525

Şirvânî, A. H. (1998). Muhtasar Mantık. (Haz. Kudret Büyükcoşkun) İstanbul: Ravza Yayınları.

Şirvânî, A. H. (1302/1884) Türkçe Muhtasar Usûl-i Fıkıh. İstanbul: Mihran Matbaası

Şirvânî, A. H. (1995). Seyahatname (Hindistan, Svat ve Afganistan) (Haz Fatma Rezan Hürmen). İstanbul: Arma Yayınları.

Tahir, B. M., Yavuz, A. F., & Özen, İ. (1333/ 1971). Osmanlı Müellifleri. I. Cilt.

Yılmaz, K. (2009). Ahmed Hamdî'nin Belâgat-i Lisân-ı Osmânî'sindeki Terimlerin Tanımları ve Tasnifi üzerinde Bir Araştırma (Doktora Tezi). Ege Üniversitesi / Sosyal Bilimler Enstitüsü, İzmir.

Arşiv Belgeleri

Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivleri (CBOA). A.}MKT.MHM. 442-81.

Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivleri (CBOA). I.DH. 677-47162.

Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivleri (CBOA). A.}MKT.MHM. 472-1.

Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivleri, İDH. 659/45855.

Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivleri, DH. SAİD d.4/116.

 Tahmis: 

Der ezel dâd merâ yâ Rab gam-pervereşî

Âşık-ı gam-zede-em hest çünînem raveşî

Şüd ezîn ferah şâdî-i dil der-keşî

Lî habîbun Arabîyyun Medenîyyun Kuraşî

Ki buved derd ü gameş mâye-i şâdî vü hoşî

Manası:

Ya Rab! Ezelde bana gam (aşk derdi) ile beslenmeyi/yetişmeyi (nasip) verdin.

Ben gam vurgunu bir aşığım, gidişatım (halim/tavrım) böyledir.

Bu ferahlıktan (bu aşk derdinden) dolayı gönlümün neşesi çekildi (neşem bu aşkın içine çekildi/buna dönüştü).

Benim Arabî, Medenî (Medineli) ve Kureyşî (Kureyş kabilesinden) bir sevgilim var.

Ki O'nun derdi ve gamı, (benim) neşemin ve mutluluğumun ta kendisidir (kaynağıdır) (Çevik 2025: 160).

Yâ ibn-i Âdem seni mağrûr eden şey’e ne ‘acâ’ib ülfet ü mülâbeset ve seni ızrâr eden şey’e ne garîb devâm u mülâzemet ve seni iṭgâ vü iğvâ eden şey’e ne çok ḥırṣ u rağbet ve ıṭrâ-yı medḥine çoḳ meyl ü muḥabbet edersin. Ve dâ’imâ sañâ ‘anâ vü meşaḳḳat veren şey’le iştigâl ve fâ’ide vü menfa‘at veren şey’den tegâfül ü ihmâl ederek ‘iṣyân u fısḳda tecâvüz ü te‘addî ve ridâ-yı ḥırṣ-ı mürdî ile mürtedî olup kifâfe-i iḳtinâ ve ḥarâmdan imtinâ‘ ve va‘ẓ u naṣâ’iḥi istimâ‘ ile mehâvifden irtidâ‘ etmezsin (Çevik 2025: 294).