Ali Haydar

(d. 1836 / ö. 1914)
Oyun yazarı, Çevirmen, Elçilik görevlisi
(Yeni Edebiyat / 19. Yüzyıl / Anadolu-Osmanlı-Türkiye)
ISBN: 978-9944-237-86-4

Bursa / Karacabey'de (eski adıMihalıç)doğdu. Dedesi eski Bağdat Valisi, babası Posta-Telgraf Nâzırıdır. Özel hocalardan Arapça ve Farsça dersleri aldı. 1853'te Bâbaıâli Tercüme Kaleminde çalışmaya başladı. 1856'da elçilik katipliği vazifesiyle gönderildiği Paris'te eğitimini tamamladı. Dönüşünde (1860) Tanzimat Meclisi Mütercimliğine atandı. Hayatı boyunca çeşitli kurumlarda çalıştı ve 1908'de emekli oldu. 1914'te İstanbul'da vefat eden yazar, Eyüp Mezarlığı'na defnedildi.

Edebiyatımızın ilk tragedya yazarı olan Ali Haydar Bey, kurduğu Cemiyet-i Kitâbet derneğinin yayın organı Mecmua-i İbret-i İntibah (İbretnüma) adlı dergide çocuklar için faydalı olabilecek yerli ve yabancı eserleri çevirip yayınladı. (Akı 1989: 96) Klasik Batı tiyatrosunu örnek alarak yazdığı Sergüzeşt-i Perviz (1866) isimli ilk oyunu mirasyedi bir gencin düşüşünü anlatır. Yazar, eserin mukaddimesinde, bu oyunu edebiyatımızda manzum tragedyayı başlatmak için yazdığını belirtir. (And 1992: 78) Oyun, halk hikâyelerini andıran konusu ve mesnevî biçiminde yazılmış olmasıyla edebî geleneğe bağlı, didaktik bir eserdir. Yazar, eserde konuyu oluşturan malzemeyi tragedyanın kurallarına uygun olarak işleyememiştir. (Akı 1989: 99) İkinci oyunu, bir Sasanî hükümdarının iki karısı arasındaki, cinayetle neticelenen, kıskançlıkları anlattığı İkinci Ersas (1866), tragedya kurallarına, ilk oyununa nazaran, daha uygundur. Üçüncü eseri fantezi nitelikli Rüya Oyunu (1876) Yunan mitolojisi kaynaklı, edebiyatımızın ilk manzum komedisidir. (Enginün 2016: 666) Yazarın basılmamış Gonce-i Çin yahut Bir Ağlamanın Bir Gülmesi isimli dramı ve Hekimlerin Hazâkatı yahut Tiyatro İçinde Tiyatro isimli bir komedisi bulunmaktadır. Yazarın hiçbir oyunu kendisinden sonrakilere örnek teşkil edebilecek niteliklere ulaşamamış, eserleri teknik açıdan başarısız bulunmuştur. (Enginün 2016: 665)

Kaynakça

Akı, Niyazi (1989). Türk Tiyatro Edebiyatı Tarihi I. İstanbul: Dergâh Yayınları.

And, Metin (1992). Türk Tiyatro Tarihi. İstanbul: İletişim Yayınları.

Banarlı, Nihad Sâmi (2001). Resimli Türk Edebiyatı Tarihi II. İstanbul: MEB Basımevi.

Enginün, İnci (2016). Yeni Türk Edebiyatı Tanzimat'tan Cumhuriyet'e (1839 - 1923). İstanbul: Dergâh Yayınları.

Tunçel Ulusoy, Ayşe (2007). "Türk Edebiyatında 'Manzum Tiyatro' Formunun Doğuşu". Tiyatro Araştırmaları Dergisi. 24 http://dergiler.ankara.edu.tr/dergiler/13/905/11573.pdf (erişim tarihi: 07.06.2019)

Yılmaz, Nurcan (2018). Ali Haydar Bey'in Hayatı, Edebî Kişiliği ve Tiyatro Eserlerinin İncelenmesi. Yüksek Lisans Tezi. Uşak: Uşak Üniversitesi.

Madde Yazım Bilgileri

Yazar: SEVDA ALTUNBAŞ
Yayın Tarihi: 10.06.2019
Güncelleme Tarihi: 27.10.2020

Eser AdıYayın eviBasım yılıEser türü
Sergüzeşt-i PervizTasvir-i Efkar Matbaası / İstanbul1866Tiyatro
İkinci ErsasTasvir-i Efkar Matbaası / İstanbul1866Tiyatro
Rüya OyunuTürkî ve Şark Matbaası / İstanbul1876Tiyatro
Gonce-i Çin yahut Bir Ağlamanın Bir Gülmesi- / --Tiyatro
Hekimlerin Hazâkatı yahut Tiyatro İçinde Tiyatro- / --Tiyatro

İlişkili Maddeler

Sn.Madde AdıD.Tarihi / Ö.TarihiBenzerlikİncele
1MUÎDÎd. ? - ö. 1586Doğum YeriGörüntüle
2RIZÂ, Ali Rızâ Efendi, Bursalıd. 1816 - ö. 1905Doğum YeriGörüntüle
3HAYRETÎ, Mehmed Efendid. ? - ö. 1614Doğum YeriGörüntüle
4CEMÂLÎ BABAd. 1836/7 - ö. 1915Doğum YılıGörüntüle
5TABÎBOĞLU, Abdullahd. 1836-37 - ö. 1906-07Doğum YılıGörüntüle
6FEYZÎ, Mehmed Ali Feyzî Efendid. 1836 - ö. ?Doğum YılıGörüntüle
7MAHİRÎ, Osmand. 1850 - ö. 1914Ölüm YılıGörüntüle
8HULÛSÎ, İbrahimd. ? - ö. 1914-1918?Ölüm YılıGörüntüle
9KADÎRÎ, Kadird. 1859 - ö. 1914Ölüm YılıGörüntüle
10Okan Alayd. 10 Kasım 1975 - ö. ?MeslekGörüntüle
11Özlem Tezcan Dertsizd. 31 Ocak 1972 - ö. ?MeslekGörüntüle
12Lütfi Ayd. 1911 - ö. 28 Ekim 1995MeslekGörüntüle
13Yakup Kadri Karaosmanoğlud. 27 Mart 1889 - ö. 13 Aralık 1974Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
14Nurettin Artamd. 1900 - ö. 26 Ekim 1958Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
15İsak Fererad. 1877/1883 - ö. 7 Mart 1933Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
16Ali Rıza Seyfid. 1880 - ö. 14 Temmuz 1958Madde AdıGörüntüle
17SÂİB, Saatî-zâde Ali Çelebid. ? - ö. 1600-01Madde AdıGörüntüle
18BAYRAMÎ, Ali Bayramîd. 1979 - ö. ?Madde AdıGörüntüle