Mehmet Ali Tevfik

(d. 1901 / ö. 4 Mayıs 1937)
Şair, Öğretmen
(Yeni Edebiyat / 20. Yüzyıl / Türkiye Dışı)
ISBN: 978-9944-237-86-4

Doğu Türkistan’ın Atuş ilçesi Boyamet kasabasında doğdu. Tevfik, ilkokul çağında Boyamet’te dinî eğitim aldı. Baskılar sonucu gittiği Moskova’dan İstanbul’a geçti. İstanbul'da hizmetli olarak girdiği bir öğretmen yetiştirme okulunda bir çok ders alarak kendisini geliştirdi (Kaşgarlı 2014: 166-169-170). 1933’te Doğu Türkistan İslam Cumhuriyeti kurulduktan sonra memleketine döndü. Atuş’tan başlayarak çok sayıda okul açılmasına vesile oldu ve bu okullara öğretmen yetiştirdi. Zamanla onun Atuş'ta başlattığı bu aydınlatma faaliyetleri her yeri sardı. 1934’te Doğu Türkistan İslam Cumhuriyeti, Çin yönetimince ortadan kaldırıldı. Ancak Mehmet Ali Tevfik ülkesinde kalmayı tercih etti. 4 Mayıs 1937 tarihinde, Çinli genel vali Sheng Shi-cai, Mehmet Ali Tevfik'in de içinde bulunduğu Uygur aydınlarını kurşuna dizerek ateşe verdi.

İbrahim Alp Tekin’ın hazırladığı, Memtili Ependi Şe’irliri adlı kitapta şairin 63 şiiri vardır. Aralarındaki Úutuluş Yolida başlıklı şiir, Doğu Türkistan Cumhuriyeti’nin “İstiklal Marşı” olarak kabul edilmiştir (Alptekin 2000: 83). Bu şiir kitabındaki şiirler, Çağatay Uygurcasından Yeni Uygurcaya geçiş dönemindeki dil özelliklerini yansıtması bakımından önemlidir. Şiirlerde ayrıca Kıpçak Türkçesindeki şekli ile kullanılan sözcükler de bulunmaktadır (Kaşgarlı 2014: 184).

Şairin öğrencilerinden Mehmet Salih Artuş’un temin ettiği on yedi şiiri vardır. Ancak sözü edilen şiirlerden bazılarının şaire ait olmadığı tespit edilmiştir. Bu şiirlerde Türkiye Türkçesinin etkileri görülmektedir. Bu şiirler içinde Ordumiz başlıklı şiir, Doğu Türkistan Cumhuriyeti'nin "millî marşı" olarak kaydedilmiştir (Kaşgarlı, Garetullah ve Ezizi 2005: 23).

Mehmet Ali Tevfik, şiirlerinde vatan sevgisini işlemiş ve onları besteleyerek çocuklara öğretirken şairlik yeteneğini eğitimle yoğurmuştur. Şairin birçok şiiri bestelenerek öğrencilere öğretildiğinden ve Doğu Türkistan’ın farklı bölgelerinde yaygınlaştığından, şiirlerin varyantları ortaya çıkmıştır. Tevfik'in şiirleri, Yeni Uygurca yazı dilinin bir örneği olmakla beraber, Çağatayca, Türkiye Türkçesi, Atuş Ağzı dil özelliklerini de barındırmaktadır.

Kaynakça

Alptekin, İbrahim (Haz.) (2000). Memtili Ependi Şe’irleri, Urumçi: Şinciang Halk Neşriyatı.

Kaşgarlı, Raile Abdülvahit (2014). "Çağdaş Uygur Şairlerinden Memtili Tevfik Efendi'nin Hayatı ve Eserleri", İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi, C.49, Sayı 49, s.165-194.

Kaşgarlı, S. Mahmut, Gayretullah, Hızırbek, Ezizi, Erkin (2005). Doğu Türkistan Cumhuriyeti Devlet Anayasası, İstanbul: Enes Ofset Yay.

Madde Yazım Bilgileri

Yazar: ARAŞ. GÖR. UĞUR ALTUNDAŞ
Yayın Tarihi: 19.11.2018
Güncelleme Tarihi: 07.11.2020

Eser AdıYayın eviBasım yılıEser türü
Memtili Ependi Şe’irliriŞinjiang Halk Neşriyatı / Urumçi2000Şiir

İlişkili Maddeler

Sn.Madde AdıD.Tarihi / Ö.TarihiBenzerlikİncele
1Abdurehim Ötkürd. 1923 - ö. 6 Ekim 1995Doğum YeriGörüntüle
2Ulugbet Esdevletd. 29 Nisan 1954 - ö. ?Doğum YeriGörüntüle
3Adil Yakuboğlud. 20 Kasım 1927 - ö. 21 Aralık 2009Doğum YeriGörüntüle
4RÜSTEM HELİLOVd. 1901 - ö. ?Doğum YılıGörüntüle
5Nizamettin Nazif Tepedelenlioğlud. 1901 - ö. 25 Mayıs 1970Doğum YılıGörüntüle
6DEMİRCİ, Elekber Pâkzâd Heddadd. 1901 - ö. ?Doğum YılıGörüntüle
7DERDİÇOK, Ömer Lütfi Derdiçokd. 1874 - ö. 1937Ölüm YılıGörüntüle
8Fatih Kerimid. 30 Mart 1870 - ö. 27 Eylül 1937Ölüm YılıGörüntüle
9BEKİR SIDKI SAYARd. 1888 - ö. 1937Ölüm YılıGörüntüle
10Salih Akayd. 1914 - ö. ?MeslekGörüntüle
11Şaban Akbabad. 10 Ocak 1954 - ö. ?MeslekGörüntüle
12Özgür Çoband. 07 Kasım 1976 - ö. ?MeslekGörüntüle
13Hüseyin Cavidd. 22 Ekim 1882 - ö. 1944Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
14Erkin Vahidovd. 8 Aralık1936 - ö. 30 Mayıs 2016Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
15Galiesgar Kamald. 6 Ocak 1879 - ö. 19 Haziran 1933Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
16Mehmet S. Fidancıd. 05 Temmuz 1964 - ö. ?Madde AdıGörüntüle
17ERYİĞİT, Ali Ertürkd. 1959 - ö. ?Madde AdıGörüntüle
18NAZMÎ, Ali (Şirvanlı)d. 1858 - ö. 1921Madde AdıGörüntüle