HURİ, Bektaş (Onbaşı)

(d. ? / ö. ?)
?
(Tekke / 20. Yüzyıl / Anadolu-Osmanlı-Türkiye)
ISBN: 978-9944-237-86-4

Bektaş Onbaşı, 19. yüzyılın sonunda Diyarbakır'da doğmuştur. Hakkındaki bilgilere sözlü kaynaklardan ve yaşadığı yörede tespit edilen bir cönkten ulaşılan âşık, Diyarbakırlı Alevi Bektaşi inancına mensup Türkmen âşıklardandır. Yörede bulunan ve bir kısmı yöredeki önemli Alevi ocaklarından olan Ağuiçen ocağı mensubu dede ve âşıklarından Derviş Ali’ye, diğer kısmı ise kendisine ait olduğu anlaşılan bir cönkte isminin Bektaş (Onbaşı) olarak kayıtlı olduğu tespit edilmiştir. Söz konusu cönkün ilk yazarı olan Derviş Ali’nin şeceresinden, 1975’li yıllarda hayatta olduğu anlaşılmaktadır. Âşık ise cönkün ikinci yazarı olup sözlü kaynaklardan da teyit edilen bilgilere göre 19. yüzyılın sonu ile 20. yüzyılın ilk yarısında yaşamıştır. Nitekim cönkte geçen “Tokatlı Mehmed Onbaşı iki gözlerini bus ederim ve hal hatırınız sual ederim. Pederi Süleyman Çavuş’un ellerin bus ederim. İki dest-i şeriflerini bus ederim. Biraderi Aziz’in iki gözlerini öperim. Valideleri hanımın ellerin bus ederim. e’l-Baki dua. 12 Şubat” şeklindeki satırlarda “12 Şubat” tarihi atılması ve şiirlerin bir kısmının aynı kalemden çıktığının tespiti cönkün en azından belli bir kısmının Cumhuriyet döneminde kaleme alındığını göstermiştir. Vefat tarihi tam olarak bilinmeyen âşığın ailesi, eğitimi ve mesleği hakkında kaynaklardan herhangi bir bilgi tespit edilememiştir (Yılmaz vd. 2016: 66-67).

Hayatı hakkındaki bilgilerin sınırlı olduğu âşığın şiirleri ve edebî kişiliği hakkındaki bilgilere sözlü kaynaklar ve yaşadığı yöre olan Diyarbakır'ın merkez ilçelerinden Sur ilçesine bağlı Şarabi köyünde yapılan derleme çalışmalarında elde edilen cönk üzerinden ulaşılmıştır. Alevi Bektaşi inancına mensup olan âşık, şiirlerinde Huri mahlasını kullanmıştır. Huri’nin mahlasının ikinci harfi olan “u” sesi, cönkte çift “و” (vav) harfi ile yazıldığı için, mahlası “Havvari” ya da “Havveri” biçiminde okunmaya da müsaittir. Bununla birlikte, yörede yaşayan Alevi inancına mensup dede ve âşıklar tarafından mahlası “Huri” olarak söylenmekte ve kendisi de Huri olarak tanınmaktadır.

Âşık Huri şiirlerini hece ölçüsüyle kaleme almıştır. Şiirlerinde yalın bir dil kullanan âşığın, ayrıca Alevi Bektaşi terminolojisine oldukça hâkim olduğu görülür. Şiirlerinde bu inanca ait kavram, terim, sembol ve şahıs isimlerine yoğun olarak yer vermiştir. Alevi Bektaşi edebiyatına özgü düvaz imam, mersiye ve tevhit türlerinde şiirler kaleme alan âşığın deyişlerinin büyük çoğunluğunun cem ritüelleri bağlamında üretildiği ve icra edildiği anlaşılmaktadır. Bu durumun neticesi olarak da şiirlerinde “musahip”, “düşkün”, “dede”, “pir”, “rehber”, “mücerret” vb. ritüele özgü terimlerle yoğun biçimde karşılaşılır. Doğrudan Musahiplik ritüelini ve kurumunu konu edinen deyişler kaleme almıştır. Yine Alevi Bektaşi yol uluları, Oniki İmam ve Ehlibeyt sevgisi ve methi şiirlerinde oldukça yoğundur. Yeri geldiğinde Alevi dedelerinin içerisinden yol ve erkân kurallarına uymayanları ve çıkarcı düşünenleri pervasızca eleştiren şiirler de söyleyen Huri, Oniki İmamların her birisini ayrı ayrı konu edinen şiirler de kaleme almıştır (Yılmaz vd. 2016: 67-110).

Kaynakça

Yılmaz, Ozan, Bülent Akın (2016). “Kutsal Sözün Belleği Olarak Cönkler: Alevi Erkânına Ait Bir Cönk Üzerinde Ritüelik ve Edebi Bir İnceleme”. Alevilik-Bektaşilik Araştırmaları Dergisi. 13: 60-110.

Madde Yazım Bilgileri

Yazar: DR. BÜLENT AKIN
Yayın Tarihi: 13.05.2019
Güncelleme Tarihi: 07.12.2020

İlişkili Maddeler

Sn.Madde AdıD.Tarihi / Ö.TarihiBenzerlikİncele
1FERDÎ, Hoca Ferdî Çelebid. ? - ö. 1815Doğum YeriGörüntüle
2HİLMÎ, Ahmed Muhtar Hilmî Efendid. 1838 - ö. 1903Doğum YeriGörüntüle
3ÂZİM, Şaşı-zâde Osman Âzim Efendid. ? - ö. 1786Doğum YeriGörüntüle
4FERDÎ, Hoca Ferdî Çelebid. ? - ö. 1815Doğum YılıGörüntüle
5HİLMÎ, Ahmed Muhtar Hilmî Efendid. 1838 - ö. 1903Doğum YılıGörüntüle
6ÂZİM, Şaşı-zâde Osman Âzim Efendid. ? - ö. 1786Doğum YılıGörüntüle
7FERDÎ, Hoca Ferdî Çelebid. ? - ö. 1815Ölüm YılıGörüntüle
8HİLMÎ, Ahmed Muhtar Hilmî Efendid. 1838 - ö. 1903Ölüm YılıGörüntüle
9ÂZİM, Şaşı-zâde Osman Âzim Efendid. ? - ö. 1786Ölüm YılıGörüntüle
10FERDÎ, Hoca Ferdî Çelebid. ? - ö. 1815Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
11HİLMÎ, Ahmed Muhtar Hilmî Efendid. 1838 - ö. 1903Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
12ÂZİM, Şaşı-zâde Osman Âzim Efendid. ? - ö. 1786Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
13FERDÎ, Hoca Ferdî Çelebid. ? - ö. 1815Madde AdıGörüntüle
14HİLMÎ, Ahmed Muhtar Hilmî Efendid. 1838 - ö. 1903Madde AdıGörüntüle
15ÂZİM, Şaşı-zâde Osman Âzim Efendid. ? - ö. 1786Madde AdıGörüntüle