İsmayıl Hakkı Baltacıoğlu

(d. 28 Şubat 1886 / ö. 1 Nisan 1978)
Eğitimci, Yazar, Hattat, Milletvekili.
(Yeni Edebiyat / 19. Yüzyıl / Anadolu-Osmanlı-Türkiye)

İstanbul’da doğdu. Babası İbrahim Ethem Efendi, annesi Hamdûne Hanım’dır. (Akgün, 1978: 38; Aytaç, 1984). Öğrenim hayatına Sirkeci’de mahalle mektebinde başladı, daha sonra Şemsülmekâtip ve Meşrik-ı Füyüzât adlı okullara devam etti. 1903 yılında Vefa İdadisini (bugün Lisesi), 1908’de Dârülfünun Ulûm-ı Tabiiye Şubesini bitirdi. Üniversite öğrenciliği sırasında Divan-ı Hümayun Kaleminde memur olarak çalıştı. 1910 yılında dönemin Maarif Nazırı Emrullah Efendi’nin onayıyla pedagoji alanında bilgi ve görgü edinmek amacıyla Avrupa’ya gönderildi. Bu inceleme gezisi kapsamında Fransa, İngiltere, Almanya, Belçika ve İsviçre’de bulundu. Fransa’da eğitim ve kültür kurumlarını yakından inceledi, bu ülkedeki eğitimcilerden önemli ölçüde bilgi aldı (Aytaç, 1984; Tozlu, 1989). Döndükten sonra, Dârülmuallimîn-i İptidaî’de yazı (hat) öğretmenliği, Şemsülmekâtip adlı özel ilkokulda ders nazırlığı yaptı. 1913'te Dârülfünun terbiye dersi müderrisliğine (pedagoji profesörlüğüne) atandı. 1917'de Millî Talim ve Terbiye Cemiyeti’nin Genel Sekreteri oldu. 1918'de Maarif Nezareti’nde dönemin Ortaöğretim Müdürlüğüne, bu görevlendirme üzerinden çok geçmeden de Yükseköğretim Genel Müdürlüğüne atandı. Ardından aynı kurumda Teftiş Kurulu Başkanlığına getirildi. 1920 ile 1923 arasında dört defa Edebiyat Fakültesi dekanlığına, daha sonra da Dârülfünun Emini unvanıyla rektörlüğe atandı. 1923-1925 yılları arasında anılan görevlerinin dışında Maarif Vekâleti Müsteşarlığı, çeşitli okullarda muallimlik ve müderrislik yaptı. 1929-1930 yıllarında Gazi Muallim Mektebinin müdürlüğünü yürüttü. 1933'teki üniversite reformunda görevine son verilerek üniversiteden uzaklaştırıldı (Altın, 2014; Ege, 1978; Önder, 1978; Aytaç, 1984). Üniversiteden ayrıldıktan sonra Yeni Adam adlı haftalık düşünce ve sanat dergisini çıkarmaya başladı. 1942 yılında dönemin Maarif Vekili Hasan Ali Yücel değerbilirlik göstererek Baltacıoğlu’nun Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi pedagoji kürsüsünde öğretim üyeliğine dönmesini sağladı (Aytaç, 1984; Bozok, 1978). Böylece Baltacıoğlu, Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Pedagoji Kürsüsünün kurucusu olarak tekrar profesörlüğe döndü. 1942 ile 1950 yılları arasında Afyon ve Kırşehir milletvekilliği yaptı. 1950 yılında emekliye ayrıldı, fakat Yeni Adam’ı yayınlamaya, kitap ve makale yazmaya, dersler ve konferanslar vermeye devam etti. 1978 yılında Ankara’da vefat etti.

Baltacıoğlu, yenilikçi ve atılımcı karakteriyle başta eğitim olmak üzere toplumun aydınlanması amacıyla çeşitli konularda birçok eser kaleme almıştır. Yazarın eserleri; Meşrutiyet ve Millî Mücadele döneminin hürriyet, inkılâp ve toplumsal refah fikirlerini; Cumhuriyet döneminde ise yeni bir toplumun inşası için eğitimde gerekli olan reformları ve muasır medeniyet çizgisini yakalama ihtiyacı gibi hususları işlemektedir. Bu nedenle Baltacıoğlu’nun eserleri ekseriyetle bu dönemlerin gerek siyasi gerekse sosyo-kültürel gelişmelerine ait gözlem ve eleştirileri barındırmaktadır (Türkkan, 2008: 17). Yaşamını pedagojiye adamış bir aydın olarak Baltacıoğlu’nun eserlerinin çoğu eğitim ile ilgilidir. Diğer eserleri de felsefe, sosyoloji, estetik ve edebiyat içeriklidir.

Eğitim üzerine yazdığı eserler, Baltacıoğlu’nun eğitime dair yurt dışında edindiği gözlem ve deneyimlere dayanarak oluşturduğu görüşlerini yansıtmaktadır. Baltacıoğlu’na göre eğitim “fertlerde bir şahsiyet vücuda getirme işidir” (Baltacıoğlu, 1944). Eğitimin bireyin bilgisini artırırken doğuştan getirdiği yeteneklerini de geliştirmesinin önemine dikkat çekmektedir. Bu sayede eğitimin insanları hayata hazırlamada daha etkin olabileceğini savunmaktadır. Talim ve Terbiyede İnkılâp adlı eserinde eğitimin amacını şöyle izah etmektedir: “Bugün yaşamak azminde bulunan bir milletin, bir cemiyetin, çocuklarının talim ve terbiyede yalnız bir maksadı olabilir, bu maksat onları hayata hazırlamaktır”. Asıl olan “Mektep için mektep” değil, “Hayat için mekteptir.” (Baltacıoğlu, 1927). Bu ilkeye uygun olarak okulların da hayata hazırlayıcı olmasını tavsiye etmiş ve eğitim tarihimizde müstesna yeri olan Köy Enstitülerinin bu düşünceye dayanması da Baltacıoğlu’nun görüşlerinin dikkate alındığını göstermiştir. Nitekim Kirby (1962)’e göre; Baltacıoğlu’nun içtimaî mektep fikri, Köy Enstitülerine esin kaynağı olmuştur. Zikredilen eserleri ile birlikte eğitim klasikleri arasında yer almış Toplu Tedris (1938), Rüyamdaki Okullar (1944), Pedagojide İhtilal (1964) gibi eserleri Baltacıoğlu’nun eğitime dair reform önerilerini, atılacak adımları ve bu değişimin yöntemlerini belirli bir çizgide anlatır. Talim ve Terbiyede İnkılâp adlı eserinde geleneksel eğitimin değişmesini ve gerekçelerini sunarken yeni eğitim sistemi net biçimde ortaya konulmamış, ancak İçtimaî Mektep eserinde üretim ve şahsiyet pedagojisi olarak adlandırdığı yeni eğitim anlayışını kuramsal bir zemine ve pedagojik bir sisteme oturtmuştur. Bu eserinde eğitim anlayışını beş ana ilke üzerinde temellendirir (Tozlu, 1989): 1- Kişilik 2- Çevre 3- Çalışma 4- Üretim-Ürün 5-Başlatma. Savunduğu eğitim anlayışına uygun açık hava okulu, kır gezintileri ve aile müsamereleri gibi (Bayraktar, 1992) yenilikçi fikirlerini Şemsülmekâtip adlı okulda görev yaptığı süre zarfında uygulama fırsatı bulmuştur.

Baltacıoğlu’nun eğitime dair belirlediği ilkelere uygun bir sistemin işlemesi ve başarılı olunabilmesinde sanatın, bilhassa tiyatronun önemli bir yeri vardır. Nitekim Maarif Nezaretinde bulunduğu dönemlerden itibaren okullarda tiyatronun kullanımına yönelik çalışmalar yapmış, oyunlar yazıp sahnelemiştir. Bu şekilde 1910’lu yıllarda Türkiye’de tiyatronun bir eğitim yöntemi olarak kullanımına da öncülük etmiş bir pedagogdur. Baltacıoğlu’nun tiyatro anlayışının özünü “Her kentte, her kasabada, her mahallede tiyatro yapılabilecek bir tiyatro yeri bulunur.” (Baltacıoğlu, 2006) ilkesi oluşturur. Çocuğun eğitimi için kendine ait hissettiği doğal bir ortamın gerektiğini ve bunun için eğitimde tiyatronun ya da kendi deyimiyle öz tiyatronun her yerde karşılık bulabileceğini dile getirmiştir. Ona göre, öğretmen yetiştirirken oyunculuk ve tiyatro konusunda da bilgi ve beceri kazandırılması gereklidir. Baltacıoğlu, öz tiyatro anlayışına dair görüşlerini Tiyatro (1941) adlı eserinde ayrıntıları ile izah etmiştir. Eğitimciliğinin yanında kendine has hat üslubu geliştirmiş bir hattattır. Hatt-ı Muavvec ve Alev Yazısı olarak bilinen bir hat tarzı vardır. Ayrıca hat sanatına ilişkin görüşlerini içeren Türklerde Yazı Sanatı (1958) adlı kitabı bulunmaktadır. Yazının nasıl öğretileceğine dair Yazının Usûl-i Tedrisi (1921) adlı bir de öğretim kitabı kaleme almıştır. Bu kitapta araç ve yöntemlerle beraber yazma işinin sıradan, günlük bir iş olmadığını kişinin ruhu ve aklıyla bir sanat icra ettiği üzerinde durulmuştur (Maden, 2011).

Baltacıoğlu, toplumu ilgilendiren başta eğitim olmak üzere birçok konuyu irdelemiş ve tavsiyelerde bulunmuş bir sosyologdur. Milliyeti gelenekle tarif etmiş ve geleneği özellikle dil, din ve sanatın oluşturduğunu savunmuştur (Bayraktar, 1992; Güngör, 2008). Sosyolojiye dair fikirlerini hem Batılı hem de millî temeller üzerinde bilimsel bir bakış açısı ile harmanlamıştır. Baltacıoğlu’nun aydın kişiliğinden bahis olunurken Yeni Adam adlı dergiyi 1934 yılından itibaren -aralıklarla- 1978 yılına kadar başyazar olarak yayınladığı ve eğitim, dil, din, ahlak, kültür, felsefe gibi konularda makaleler kaleme aldığı da unutulmamalıdır.

Kaynakça

Akgün, M. Zerrin (1978). Çeşitli yönleri ile Baltacıoğlu. Yeni Adam, 92; 38-43.

Altın, Hamza (2014). II. Meşrutiyetten Cumhuriyete İsmail Hakkı Baltacıoğlu ve onun eğitim ve eğitimci kavramları ile ilgili düşünceleri. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Dergisi, 33(55); 219-252.

Aytaç, Kemal (1984). İsmayıl Hakkı Baltacıoğlu. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Dergisi, 17(1); 237-248.

Aytaç, Kemal (1989). Baltacıoğlu’nun hayatı ve faaliyetleri. D.T.C.F Araştırma Dergisi, IX; 165-190.

Baltacıoğlu, İsmayıl Hakkı (1927). Talim ve Terbiyede İnkılâp. (2.Baskı) İstanbul: Kanaat Matbaası.

___________________ (1921). Yazının Usûl-i Tedrisi. İstanbul: Matbaa-i Amire

___________________ (1932). İçtimai Mektep. İstanbul: Suhulet Kitabevi.

___________________ (1938). Toplu Tedris. İstanbul: Sebat Basımevi.

___________________ (1944). Rüyamdaki Okullar. İstanbul: Yeni Adam Yayınları.

___________________ (1958). Türklerde Yazı Sanatı. Ankara: Ankara Üniversitesi.

___________________ (1964). Pedagojide İhtilal. İstanbul: Özel Baskı.

Baltacıoğlu, İ. Hakkı (2006). Tiyatro Nedir? (Haz. Attila Alpöge, Y. Öğüt, A. Baltacıoğlu), İstanbul: Mitos Boyut Yay.

Bayraktar, Mehmet Faruk (1992). Baltacıoğlu, İsmayıl Hakkı. TDVİA, C. 5, İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınevi. s.36.

Bozok, Hüsamettin (1978). Bir defter kapanırken. Yeni Adam, 921; 60.

Ege, Rıdvan (1978). Sevgili Baltacıoğlu ailesi. Yeni Adam, 921; 21.

Güngör, Mehmet (2008). Çağının önünde koşan bir aydın: İsmayıl Hakkı Baltacıoğlu. Mersin Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 4(1); 54-64.

Kirby, Fay (1962). Türkiye’de Köy Enstitüleri. Ankara: İmece Yayınları.

Kolçak, Sabri (1968). İsmail Hakkı Baltacıoğlu - Eğitimin Felsefesini Yapan Pedagog. İzmir: Ege Üniversitesi Matbaası.

Maden, Sedat (2011). İsmayıl Hakkı Baltacıoğlu’nun yaz(ı)ma eğitimine yönelik düşünceleri ve Yazının Usûl-i TedrisiTurkish Studies - International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, 6(1);1527-1542.

Önder, Ali Rıza (1978). Hocanın yeri. Yeni Adam, Mayıs 921; 33.

Tozlu, Necmettin (1989). İsmayıl Hakkı Baltacıoğlu’nun Eğitim Sistemi Üzerine Bir Araştırma. Ankara: MEB Yayınları.

Türkkan, Yasemin (2008). Türk modernleşmesinde Yeni Adam Dergisi (1934-1938). Yayımlanmamış yüksek lisans tezi. Ankara: Hacettepe Üniversitesi Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Enstitüsü.

Ulusoy, Ayşe (2002). Baltacıoğlu, İsmail Hakkı. Türk Dünyası Edebiyatçıları Ansiklopedisi, C. II, Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları. s. 176-181.

Madde Yazım Bilgileri

Yazar: DOÇ. DR. SEDAT MADEN
Yayın Tarihi: 02.12.2018
Güncelleme Tarihi: 19.03.2021

Eser AdıYayın eviBasım yılıEser türü
Talim ve Terbiyede İnkılâpKanaat Matbaası / İstanbul1927Diğer
Yazının Usûl-i TedrisiMatbaa-i Amire / İstanbul1921Diğer
İçtimaî MektepSuhulet Kitabevi / İstanbul1932Araştırma
Toplu TedrisSebat Basımevi / İstanbul1938Araştırma
Rüyamdaki OkullarYeni Adam Yayınları / İstanbul1944Diğer
Türklerde Yazı SanatıAnkara Üniversitesi Yayınevi / Ankara1958Araştırma
Pedagojide İhtilalÖzel Baskı / İstanbul1964Araştırma
TiyatroSebat Matbaası / İstanbul1941Araştırma
Yazının Usul-i TedrisiMatbaa-ı Amire / İstanbul1921Diğer
Terbiye ve İmanYeni Turan Matbaası / İstanbul1914Araştırma
Jean-Jacques Rousseau Terbiye FelsefesiCumhuriyet Matbaası / İstanbul1925İnceleme
Tarih ve TerbiyeSemih Lütfi Basımevi / İstanbul1935Araştırma
ÖğretmenKültür Basımevi / İstanbul1944Diğer
Mekteb Temsillerinin Usul-i TedrisiMatbaa-i Amire / İstanbul1915Araştırma
Türk’e DoğruTürkiye İş Bankası Kültür Yayınları / Ankara1972Deneme
Halkın EviUlus Basımevi / Ankara1950İnceleme
HayatımYeni Adam Gazetesi / Ankara1939Hatıra

İlişkili Maddeler

Sn.Madde AdıD.Tarihi / Ö.TarihiBenzerlikİncele
1Esme Arasd. 12 Ekim 1977 - ö. ?Doğum YeriGörüntüle
2Muzaffer Gökmand. 28 Ocak 1915 - ö. 12 Aralık 1996Doğum YeriGörüntüle
3Ali Kemal Meramd. 1914 - ö. 2001Doğum YeriGörüntüle
4İSMAYIL HEYDER OĞLU ELEKBEROVd. 1886 - ö. ?Doğum YılıGörüntüle
5Nafi Miskioğlud. 21 Eylül 1886 - ö. 2 Temmuz 1947Doğum YılıGörüntüle
6M.Akil Koyuncud. 1886 - ö. 8 Mart 1977Doğum YılıGörüntüle
7BEKTAŞ, Bektaş Kaymazd. 1919 - ö. 21.07.1978Ölüm YılıGörüntüle
8EMSALÎ, Mustafa Turgutd. 1900 - ö. 29.03.1978Ölüm YılıGörüntüle
9İsmail Hakkı Talasd. 1909 - ö. 27 Ağustos 1978Ölüm YılıGörüntüle
10Sabahattin Eyuboğlud. 1908 - ö. 13 Ocak 1973MeslekGörüntüle
11Mehmet Kâzım Kumpasoğlud. 27 Mart 1955 - ö. ?MeslekGörüntüle
12Niyazi Durusoyd. 30 Aralık 1909 - ö. 5 Ocak 1985MeslekGörüntüle
13Ali Suavid. 8 Aralık 1839 - ö. 20 Mayıs 1878Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
14Müfide Ferit Tekd. 29 Nisan 1892 - ö. 24 Mart 1971Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
15Mehmed Selim İnald. 9 Temmuz 1885 - ö. 10 Kasım 1948Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
16HAKKI MEHMED PAŞAd. ? - ö. 31 Ağustos 1811Madde AdıGörüntüle
17HAKKI, Hakkı Bey, Edirnelid. ? - ö. 1904Madde AdıGörüntüle
18Mehmet Celald. 1867 - ö. 25 Ocak 1912Madde AdıGörüntüle