Fitret, Abdurauf Abdurahim

Fıtrat, (Diğer mahlasları Buharalı, Micmar)
(d. 1886 / ö. 4 Ekim 1938)
Şair, Yazar, Eğitimci, Siyaset ve Devlet Adamı
(Yeni Edebiyat / 20. Yüzyıl / Türkiye Dışı)

Asıl adı Abdurrauf Abdurrahimoğlu olan Fıtrat, 1886 yılında Buhara’da doğdu. Babası Abdurrahimbay ticaretle uğraşan kültürlü biriydi. Fıtrat eski usulde eğitim veren bir okulda okuduktan sonra medresede tahsil gördü. 1909’da Terbiye-i Etfal Cemiyeti tarafından eğitim almak üzere İstanbul’a gönderildi. İlk eserlerini İstanbul’da neşretti (Avcı 2006: 8; Erşahin 1999: 236-237). 1913’te Buhara’ya döndükten sonra Yaş (Genç) Buharalılar cemiyetinde faaliyetlerde bulundu, 1917’ye kadar bu cemiyetin liderliğini yaptı (Eraslan 1996: 48). 1917-1918 yılları arasında Semerkant’ta Mahmut Hoca Behbûdî ve Vaslî Sıddıkî ile birlikte Hürriyet gazetesini yayımlayan Fıtrat, bu gazetede yazı işleri müdürlüğü yaptı (Somuncuoğlu 2000: 16). 1917 Devrimi’nden sonra Buhara Komünist Partisi’ne üye oldu (Kahhar 2000: 296; Somuncuoğlu 2000: 25). 1921’de kurulan Buhara Halk Sovyet Cumhuriyeti’nde Eğitim Bakanlığı, Dışişleri Bakanlığı görevlerinde bulundu. Bolşeviklerin Buhara Cumhuriyeti’ni lağvetmesi üzerine siyasi görevlerden uzaklaştı, eserler verdi, üniversite ve enstitülerde hocalık yaptı (Eraslan 1996: 48). Milliyetçi olmak, millî ruhla eserler yazmak, devrim karşıtı olmak gibi gerekçelerle suçlanarak 1937’de tutuklandı ve 4 Ekim 1938’de kurşuna dizildiği öğrenildi (Karakaş 1998: 32).

Fıtrat, İstanbul’da eğitim alıp Türkistan’a döndükten sonra gazetecilik, eğitim ve tiyatro faaliyetleriyle meşgul oldu. Yazdığı pek çok tiyatro eseri sahnelenen Fıtrat, Mahmudhoca Behbudi ile birlikte modern Özbek tiyatrosunu kurmak için çok çalıştı.

Edebî yönünün yanı sıra Özbek dili üzerine yaptığı çalışmalarla döneme damgasını vurdu (Açık 2002: 96; Kocaoğlu 1982: 102). Ona göre herkes tarafından anlaşılır ve sade bir dille eserler vermek önemliydi.

Eserlerindeki çeşitlilik ve çok yönlülüğü ile dikkat çeken Fıtrat, devrinin Ali Şir Nevaisi olarak kabul edildi (Avcı 1997: 1). Türkistan Cedit hareketinin zirve isimlerinden biri olan Fıtrat, şiir, hikâye, fıkra, makale, tiyatro, edebiyat tarihi, müzik tarihi, dil bilgisi, ekonomi, siyaset gibi hemen her alanda yazılar yazıp eserler veren ansiklopedist bir şahsiyettir.

Eserleri toplamda yaklaşık yirmi ciltlik külliyat oluşturacak hacimdedir (Kahhar 2000: 296). Fıtrat, halkı uyandırma, cehaletten kurtarma, bilinçlendirme amacıyla eserler verdi. Eski-yeni karşılaştırması, sömürgecilikle mücadele, kültürel değerlere tutunma, vatan ve millet sevgisi, anadilinin önemi gibi pek çok meseleyi ele aldı.

Kaynakça

Açık, Fatma (2002). “Özbek Türk Şairi, Yazarı, Dilbilimcisi ve Düşünürü Fıtrat”. Kök Araştırmalar: Kök Sosyal ve Stratejik Araştırmalar, C. IV(2) Güz 2002, s. 91-100.

Avcı, Yusuf (1997). Fıtrat ve Eserleri. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.

Avcı, Yusuf (2006). “Fıtrat’ın Hayatı ve İlk Devir Özbekçedeki Dil Bilgisi Terimlerinin Günümüz Özbek ve Türkiye Türkçesindekilerle Karşılaştırılması”. Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi, Sayı: 22, s. 7-22.

Eraslan, Cezmi (1996). “Fıtrat, Abdürraûf”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. C. 13, s. 48-49, Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.

Erşahin, Seyfettin (1999). “Buhara’da Cedidcilik-Eğitim Islahatı Tartışmaları ve Abdurrauf Fıtrat (XX. Yüzyıl Başları)”. Dinî Araştırmalar, C. 1, Sayı: 3, s. 213-255.

Kahhar, Tahir (2000). “Abdurrauf Fıtrat”. Başlangıcından Günümüze Kadar Türkiye Dışındaki Türk Edebiyatları Antolojisi. C. 15, s.xxx, Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.

Karakaş, Şuayip (1998). “Türkistan’da ‘Kızıl Kırgın’ Kurbanları”. Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi, Sayı: 5, Bahar, s. 24-36.

Kocaoğlu, Timur (1982). “Türkistanlı Bilgin Abdurrauf Fıtrat’ın Türkoloji Sahasındaki Unutulmuş Eserleri”, Türk Dili Araştırmaları Yıllığı Belleten, [1986] 1982-1983, s. 101-112.

Somuncuoğlu, Bekir Tümen (2000). Abdurrauf Fıtrat. Yüksek Lisans Tezi. Ankara: Gazi Üniversitesi.

Madde Yazım Bilgileri

Yazar: ARAŞ. GÖR. ZEYNEP ASLAN
Yayın Tarihi: 28.03.2019

Eser AdıYayın eviBasım yılıEser türü
Münazara- / İstanbul1910Diğer
Münazara- / Taşkent1912Diğer
Beyânât-ı Seyyah-ı Hindî- / İstanbul1913Diğer
Ana Tili- / Taşkent1918Diğer
Hint İhtilalcileri- / Berlin1923Tiyatro
Özbek Tili Kaideleri Toğrusida Bir Tecrübe (Sarf)- / Taşkent1923Diğer

İlişkili Maddeler

Sn.Madde AdıD.Tarihi / Ö.TarihiBenzerlikİncele
1REVNAK, Şeyh Seyyid Halil Efendid. ? - ö. 1812-13Doğum YeriGörüntüle
2HÂLİS, Molla Sâlih, Buharalıd. ? - ö. 1819 ds.Doğum YeriGörüntüle
3CÜDAYÎ-İ ACEMd. - - ö. 1541-42Doğum YeriGörüntüle
4HUZURÎ, Ali Coşkund. 19.04.1886 - ö. 23.09.1951Doğum YılıGörüntüle
5HÂDÎ, Hadi Sarpyalçınd. 1886 - ö. 1950?Doğum YılıGörüntüle
6ÖYSÜZLÜ, Elesgerd. 1886 - ö. 1936Doğum YılıGörüntüle
7Kasım Tınıstanovd. 1901 - ö. 6 Kasım 1938Ölüm YılıGörüntüle
8Konuk, Ahmet Avnid. 1868 (h. 1287) - ö. 14 Mart 1938Ölüm YılıGörüntüle
9ŞEYDA, Kemer Beyim Vezirovad. ? - ö. 1938Ölüm YılıGörüntüle
10bulud karaçurlud. 1926 - ö. 10 Nisan 1979MeslekGörüntüle
11ŞAH MUHAMMED ÇELEBİd. ? - ö. 1591MeslekGörüntüle
12Çapan, Alid. 10 Mart 1948 - ö. ?MeslekGörüntüle
13Yusuf Edipd. 1949 - ö. ?Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
14Sona Adiyevad. 1961 - ö. ?Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
15Halit Aliosmanov Dağlıd. 1932 - ö. ?Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
16MÜSTAKÎM, Hacı Süleymân, Buhâralıd. ? - ö. 1824Madde AdıGörüntüle
17SÂKIB, Sâkıb-ı Dîğer, İstanbulîd. ? - ö. ?Madde AdıGörüntüle
18RÜŞDÎ, Mehmed Rüşdî Efendi (Siracda ismi Ahmed bir diğer mahlası da Şeyhî veya Reşid olarak geçiyor)d. ? - ö. 1705-06Madde AdıGörüntüle