NA'ÎMÜDDÎN, Tameşvarlı Elhâc İbrâhîm

(d. 1691?/1103? - ö. 1768’den sonra/1182’den sonra)
divan şairi ve vakanüvis
(Divan/Yazılı Edebiyat / 18. Yüzyıl / Anadolu-Osmanlı-Türkiye)

Biyografik kaynaklarda Na'îmüddîn ile ilgili bir bilgi yoktur. Kendi eserleri Pend-nâme  ve Hadîkatü’ş-Şühedâ’daki bilgilere göre, o dönemde Macaristan sınırları içerisinde bulunan, şu an Romanya topraklarında kalan Tameşvar'da doğdu. Adı Elhâc İbrâhîm Naîmüddîn’dir (Hadîkatü’ş-Şühedâ: vr. 2b). Doğum tarihini yaklaşık olarak tespit etmek mümkündür. Süleymaniye Kütüphanesi Ali Nihat Tarlan Koleksiyonu No: 13’te kayıtlı Pend-nâme’sini 70 yaşını geçtikten sonra 1182/1768'de tamamladığını söyler (vr.13a). Onun 1182/1768'de 79 yaşında olduğu düşünülürse, 1103/1691 civarında doğduğu söylenebilir. Eserini 1182/1768'de tamamladığına göre ölümü de en erken bu tarihtedir. Ataları Eğre (Eğri) Kalesi ricalindendir. Büyük dedesi İbrâhîm Ağa, Sultan Muhammed Hân bin Sultân Murâd Han’ın 1005/1596'da Eğre (Eğri) Kalesi fethi sırasında büyük yararlılıklar göstermiştir. Oğlu Ahmed Ağa ise Eğre (Eğri) Kalesi’nde sağ kol ağalığı ve alay beyliği (albaylık) görevlerinde bulunmuş ve şehit olmuştur. Onun oğlu Ebûbekir Ağa da yine sağ kol ağalığı görevinde bulunmuş, Na'îmüddîn’in anne tarafından dedesidir (Hadîkatü’ş-Şühedâ, vr. 2b-3a). Bu bilgiler onun devlet hizmetinde önemli görevlerde bulunmuş bir aileden geldiğini göstermektedir.

Na'îmüddîn, Tameşvar’ın düşman istilasına uğraması ve babasının şehit edilmesi üzerine memleketinden ayrılmak zorunda kalır. Hayatında sıkıntılı bir dönem başlar. Ailesi ve 15 kadar yakınıyla, Belgrad, Niş ve Edirne üzerinden İstanbul’a gelir. Tameşvar’dan ayrılırken malını mülkünü orada bırakır ve yanında getirebildikleriyle İstanbul’da bir ev satın alır. Ancak gurbette olduğunu söylediği bir sırada evi yanar. "Âteş-i hikmet" terkibiyle tarihini verdiği bu yangın 1169/1755'te vuku bulur. Na'îmüddîn bu sırada 66 yaşlarındadır. Varını yoğunu satar ve 150 altın da borçlanarak yanan evini tamir ettirir. Borcunu ödeyemeyince sadrazamdan yardım talebinde bulunmak zorunda kalır, gümrükten, o olmadığı takdirde vakıftan kendisine yardım edilmesini ister (Pend-nâme: vr.12b-13a). Hayatıyla ilgili bilgiler bunlardan ibarettir.

Eserleri şunlardır:

1. Pend-nâme (Mu’ammâ-yı Na’îmü’d-dîn): 394 beyitlik kısa bir mesnevidir. Kataloglarda Pend-nâme olarak kayıtlıdır. "Oluban Pend-nâme adı bunun" mısraında eserinin adını verir (vr.2b). Ancak bu mısra Güvâhî’nin (ö. 1526?) Pend-nâme’sinden (telif tarihi: 1526) alınmıştır. Bu durum eserin adı konusunda şüphe uyandırmaktadır. Sondaki "Simât-ı ma’rifet çekdi yiyeler / Mu’ammâ-yı Na’îmü’d-dîn bileler" (Pend-nâme: vr. 14a) beytindeki "Mu’ammâ-yı Na’îmü’d-dîn" terkibi eserin adı olmaya daha yakındır. Eser şekil yönünden eksiksizdir. Aruzun mefâ’îlün mefâ’îlün fa’ûlün kalıbıyla yazılmıştır. Çok sayıda atasözü bulunmaktadır. Mesnevinin en ilginç yönü, 292 beytinin Güvâhî’nin Pend-nâme’sinden alınmış olmasıdır. Sadece son bölümü Na'îmüddîn’e aittir. Öyle anlaşılıyor ki müellif, Güvâhî’nin Pend-nâme’sinden seçtiği beyitlere durumunu anlatan bir son bölüm eklemiş ve dört yıl ara ile döneminin sadrazamlarına iki kez arz etmiş ve kendisine yardım edilmesini istemiştir. Pend-nâme'nin tespit edilen iki nüshası bulunmaktadır. Biri, Süleymaniye Kütüphanesi İzmir Bölümü 608’de Halil Naîmî (?) adına kayıtlı olup 1178/M 1764'te (vr. 13b), diğeri de Süleymaniye Kütüphanesi Ali Nihat Tarlan Koleksiyonu No: 13’te kayıtlı olup1182/ 1768'de tamamlanmıştır (vr. 13b).

2. Hadîkatü’ş-Şühedâ (Târîh-i Na’îm Efendi): İçerisinde manzumelerin de bulunduğu mensur bir Osmanlı tarihidir. Yaprak sayısı 225’tir. Yazmanın başında farklı bir yazı ile daha sonraki bir dönemde yazıldığı izlenimi veren “Târîh-i Na’îm Efendi el-müsemmâ bi-Hadîkati’ş-Şühedâ” kaydı bulunmaktadır. Eserin 2b ve 3a varaklarında Na'îmüddîn kendisi ile ilgili bilgiler verir. Yazmanın sonunda eserin müellifi ve bitiriliş tarihi, “Elhâc İbrâhîm Naîmüddîn e’t-Tameşvârî, sene 1176" (1762) şeklinde kayıtlıdır. Nüsha Millet Kütüphanesi Ali Emiri, Tarih No: 273’de bulunmaktadır.

Kaynakça


Esir, Hasan Ali (2007). “XVIII. Yüzyıl Şairlerinden Tameşvarlı Naîmüddîn ve Pend-Nâme’si”. İlmî Araştırmalar 24: 57-78.

Esir, Hasan Ali (2009). “XVIII. Yüzyıl Şairlerinden Tameşvarlı Naîmüddîn’in Pend-Nâme’si ve Bu Eserde Yer Alan Atasözleri”. Uluslararası Türklük Bilgisi Sempozyumu. Bildiriler 1: 395-404.

İbrâhîm Naîmüddîn-i Tameşvârî. Hadîkatü’ş-Şühedâ (Târîh-i Na’îm Efendi). Millet Ktp. Ali Emiri Efendi. Tarih No. 273.

İbrâhîm Naîmüddîn-i Tameşvârî. Pend-nâme. Süleymaniye Ktp. Izmir. No. 608.

İbrâhîm Naîmüddîn-i Tameşvârî. Pend-nâme. Süleymaniye Ktp. Ali Nihat Tarlan. No. 13.

Pakalın, Mehmet Zeki (hzl.) (1993). Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü. İstanbul: MEB Yay. 2: 485.

Şentürk, Ahmet Atilla-Kartal, Ahmet (hzl.) (2007). Eski Türk Edebiyatı Tarihi. 1. bs. İstanbul: Dergâh Yay. 519.

Madde Yazım Bilgileri

Yazar: DOÇ. DR. HASAN ALİ ESİR
Yayın Tarihi: 12.04.2013

Eserlerinden Örnekler

Pend-nâme

mefâ’îlün mefâ’îlün fa’ûlün

Cenâb-ı Hakka kurb isterseŋ iy yâr

Bu nâm-ıla ‘amel kıl gözle her bâr

 

Hamâ’il gibi çak koynuŋda sakla

Boyuŋca Hak rızâsın bunda aŋla

 

Bu yiter saŋa mürşid tâlib isen

Atalar himmetini câlib isen

 

Yog-ısa sırr-ı bâtından haber ger

Bu hâzır elde zâhir hod bu yeter 

 

Buŋa ikbâl idenler hâlisü’l-bâl

Ola zâhirde vü bâtında hoş-hâl

 

Ki bâ fâ kâf olunca gayna tâlî

O yıl feth oldı böyle genc-i ‘âlî

 

Degül tatmış bu kandun kimse dâdın

Bitürmez böyle bir gevher ma’âdin

 

Bu gencüŋ gevherinden ola yagma

Begüm harc it bunı dolaya yıgma

 

Nümâyân selh ü gurre giçer eyyâm

Döner ‘îdi içinde mâh-ı nev tâm

 

Simât-ı ma’rifet çekdi yiyeler

Mu’ammâ-yı Na’îmü’d-dîn bileler

 

Benüm de iltimâsum ide in’âm

Kusûrum göricek ihvân itmâm

 

Na’îmî kulunı hep şâd ideler

Du’â-yı hayr ile âbâd ideler

Pend-nâme (Mu’ammâ-yı Na’îmü’d-dîn). Süleymaniye Kütüphanesi Ali Nihat Tarlan Koleksiyonu. No: 13. vr. 13b-14a.

 


İlişkili Maddeler

Sn.Madde AdıD.Tarihi / Ö.TarihiBenzerlikİncele
1HASAN, Tameşvarlıd. ? - ö. 1699Doğum YeriGörüntüle
2HASAN, Tameşvarlıd. ? - ö. 1699Doğum YılıGörüntüle
3HASAN, Tameşvarlıd. ? - ö. 1699Ölüm YılıGörüntüle
4HASAN, Tameşvarlıd. ? - ö. 1699MeslekGörüntüle
5HASAN, Tameşvarlıd. ? - ö. 1699Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
6HASAN, Tameşvarlıd. ? - ö. 1699Madde AdıGörüntüle