RIZA

(d. 1848/1849/1265 - ö. 1920/?)
tekke şairi
(Tekke / 19. Yüzyıl / Anadolu-Osmanlı-Türkiye)

Asıl adı Hasan olan Hasan Rıza Efendi, şiirlerinde Rıza mahlasını kullanmıştır. H. 1265/M. 1848–1849’da, İstanbul Üsküdar’da Aynalı Mescit civarında doğmuştur. Babası Ahmet Nazif Efendi’nin Tırnova posta müdürü ve Mustafa Reşit Paşa’nın kilercisi olduğu bilinmektedir. Hasan Rıza, Bozdoğan Kemeri’ndeki Kaptan Paşa ve Hafız Münib Efendi Mekteplerinde okumuş ve hat sanatına karşı küçükken başlayan ilgisi sayesinde, Sucu Hüseyin ve Hattat Yahya Hilmi Efendi gibi devrin usta hattatlarından eğitim almıştır. Ailesinin Horhor’a taşınması üzerine, Evliya Mektebinde derslerine devam eden şair, babası Tırnova Posta Müdürlüğüne tayin edilince, ailece Tırnova’ya taşınmışlardır. İstanbul’a dönüşte babası koleraya yakalanıp vefat etmiş ve eğitimini, Valide Sultan’ın kapı çuhadarı olan amcası, Hacı Hüseyin Efendi üstlenmiştir. Amcası onu Mûsika-yı Humâyûn’a kaydettirmiştir. Şefik Efendi’den (1820–1880) hattatlık icazeti almıştır. Hattatlıkta devrin üstadı kabul edilen Kazasker Mustafa İzzet Efendi ona bir müddet ders vermiştir. Hasan Rıza, Sami Efendi’den talik hattını öğrenmiş, H.1288/M.1871-1872’de Mûsika-yı Humâyûn imamlığına atanmıştır. H.1293/M.1876-1877’de hacca giden ve 1879’da Mûsika-yı Humâyûn’da hat muallimi olan şair, verdiği ders kaldırıldığı için imamlık görevine devam etmiştir. H.1324/M.1906-1907’de padişah mevlidhânlığı yapmıştır. H.1332/M.1913-1914’te açılan Medresetü’l Hattatîn’e sülüs-nesih-reyhânî hocası olarak atanmış, gözlerindeki rahatsızlık sebebiyle bu görevinden ayrılmak durumunda kalmıştır. Cihangir’de oturduğu konak 1916’da yanınca Rumeli Hisarı’na taşındığı bilinmektedir. Kayıtlara göre 1 Mart 1920 tarihinde (Derman 1971: 27’ye göre 2 Mart 1920) bu evde vefat etmiştir. Hisar yanındaki mezarlığa defnedilmiştir.

Hasan Rıza'nın Dîvân-ı Rıza adlı bir eseri olup, Dîvân’ın İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi No:288’de ve Süleymaniye Kütüphanesi Yazma Bağışlar Bölümü No:3610’da olmak üzere şu ana kadar iki nüshası tespit edilmiştir. İstanbul Üniversitesi’ndeki nüsha H.1309/M.1891-1892’de istinsah edilmiştir ve müellif hattıdır (35 varak). 1928’de tedkik edilen eserde müretteb 71 adet şiir vardır. Süleymaniye Kütüphanesindeki nüshada, müretteb olmayan 187 şiir mevcuttur (66 yaprak). Dîvân’ın başına H. 1 Muharrem 1338/M. 26 Eylül 1919 tarihli fihrist konulmuştur. Bu dîvânlar üzerine iki tez çalışması (Telli 2010; Karaman 2009) ve bir makale (Sezen 2012) hazırlanmıştır.

Dîvân’ının başında kendisini hacı, seyyid, Halvetî, Şa’bânî, mûsikî-yi humâyûn hocası olarak tanıtan Hasan Rıza 19 Kelâm-ı Kadîm, pek çok levha-hilye ve yazı kaleme almış, 17 kişiye hattatlıktan icazet vermiştir. Sülüs-celî-talik-nesih hatlarıyla meşgul olmakla birlikte en çok nesihle yazdıkları dikkat çekmiştir. Nesihle Kuran yazmak, onunla kemale ermiştir. Sultan Reşad’ın isteğiyle 8 ciltlik Sahîh-i Buhârî ve Türkçe Tefsirli Kuran yazmıştır. Cihangir Camii levhaları, Sultan Selim Camii’ndeki Hilye-i Saadet levhası, Alman Konsolosluğu bahçesindeki çeşmenin ve Hürriyet-i Ebediye şehitlerinin kitabeleri, Mekke’de Makam-ı İbrahim’de asılı olan dört halifenin isimleri ona aittir.

Şiirlerinde tasavvufu yoğun şekilde işlemiştir. Tekke geleneği çerçevesindeki şiirlerde İslam dininin ve Halvetiye tarikatının gerekleri, kulluğun-sülûkun-edebin önemi, nasihat, dünyanın geçiciliği, Allah ve peygamber sevgisi en çok işlenen konulardır. Dili sade ve anlaşılırdır. Sıklıkla didaktik, zaman zaman lirik üslup kullanmıştır. İbnül Emin’in en değerli hattatlardandır dediği ve Sultan Reşad’ın özel hattatı Hasan Rıza’nın bu yeteneği karşısında, onun aruz ve heceyle yazdığı şiirler sönük kalmaktadır.

Kaynakça

Derman, M. Uğur (1997). “Hasan Rıza Efendi”. Diyanet İslam Ansiklopedisi. C.16. İstanbul: Diyanet Vakfı Yay., 345-346.

Derman, M. Uğur (1971). “Hasan Rıza Efendi”. Türk Ansiklopedisi. C.19. Ankara: MEB., 27.

Hasan Rıza Dîvânı. İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi. No.2884.

Hasan Rıza Dîvânı. Süleymaniye Kütüphanesi Yazma Bağışlar Bölümü No.3610.

İnal, İbnülemin Mahmut Kemal (1970). Son Hattatlar. İstanbul: MEB.

İstanbul Kütüphaneleri Türkçe Yazma Dîvânlar Kataloğu (1969). C.4. Fasikül.III. İstanbul: MEB. 1026.

Karaman, Gülay (2009). Hasan Rıza Dîvânı (İnceleme-Metin-Nesre Çeviri). Basılmamış Yüksek Lisans Tezi. Kocaeli: Kocaeli Üniversitesi.

Rado, Şevket (1984). Türk Hattatları(XV. Yüzyıldan Günümüze Kadar Gelmiş Ünlü Hattatların Hayatları ve Yazılarından Örnekler). İstanbul: Yayın Matbaacılık.

Sezen, Gülşen (2012). “Hattat Bir Şair: Hasan Rıza (d.1849-ö.1920) ve Dîvânı, İki Şiirinin İncelenmesi”. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi. S:32-Güz: 207–224.

Telli, Fatma Betül (2010). Divan By Hasan Rıza. Basılmamış Yüksek Lisans Tezi. İstanbul: Boğaziçi Üniversitesi.

Ülker, Muammer (1987). Başlangıcından Günümüze Türk Hat Sanatı. Ankara: Türkiye İş Bankası Kültür Yay.

 

Madde Yazım Bilgileri

Yazar: GÜLŞEN SEZEN
Yayın Tarihi: 14.07.2013

Eserlerinden Örnekler

Gazel

Sana gel bir haber virem yüce ola anın şānı

Tarîk-i Halvetî pîri-durur Yahyā-yı Şirvānî

Dil-i ‘āşıkları silmiş süpürmüş ‘ālî-himmetdir

Gönül tahtında bir sultān-durur Yahyā-yı Şirvānî

Kudūmıyla nice cānlar iderler ahz-ı feyz el’ān

Kemāl-i menba‘-ı ‘irfān-durur Yahyā-yı Şirvānî

Husūsā vird-i Yahyā okuyan erlere bî-şek

Hudānın ulu ihsānı-durur Yahyā-yı Şirvānî

Semā‘-ı sırr-ı tevhîdi tuyuran ehl-i Hakk’a hep

Hidāyet mazharı bürhān-durur Yahyā-yı Şirvānî

O rütbe eshıyādandır nazariyyūn disem cā’iz

Mürüvvet ma‘deni insān-durur Yahya-yı Şirvānî

Anın isrine pey-rev ol Rızā sen anı reh-ber kıl

Recāsı halka makbūl-durur Yahyā-yı Şirvānî

Sezen, Gülşen (2012). “Hattat Bir Şair: Hasan Rıza (d.1849-ö.1920) ve Dîvânı, İki Şiirinin İncelenmesi”. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi. S: 32- Güz, 207–224.

Gazel

Hak bize gösterdi yol rāzī ola buna kul

Budur edeb hem usūl bekle gönül kapusın

Āyineye bak hemān kalmaya şekk ü gümān

Her seher eyle emān bekle gönül kapusın

Dide-i cān ile bak ola tecelli-i hak

Şem‘a-i tevhidi yak bekle gönül kapusın

‘Aklına uyma sakın fikrine olma yakın

Cümle silāhın takın bekle gönül kapusın

İtme ezā cānına virme halel şānına

Gayrı koma yanına bekle gönül kapusın

Böyledir emr-i Hudā sıdk-ıla eyle nidā

Olma hiç andan cüdā bekle gönül kapusın

Bildigin elden bırak vuslat-ı didāra bak

Olma sakın sen ırak bekle gönül kapusın

Bülbül-i gülzār öter zevki dimāga yiter

Cümle iş anda biter bekle gönül kapusın

Dersini Hakdan alup nükte-i feyzi bulup

Bende-i mukbil olup bekle gönül kapusın

Hayli zamāndır gözüm görmegi ister özüm

Dinle cānım bu sözüm bekle gönül kapusın

‘Āşık isen sen ana gel kulaġın tut bana

Yalvarırım ben sana bekle gönül kapusın

Cān iline yitmege hālini ‘arz itmege

Şāhidi dinletmege bekle gönül kapusın

Sırrına sırdaş olam ‘aşk-ıla dā’im tolam

Dir isen Hakkı bulam bekle gönül kapusın

Kim ki tarika girer vuslata elbet irer

Böyle kulu Hak sever bekle gönül kapusın

Bunda işin eyle sag yüzünü sen eyle ag

İşte kuzum geldi çag bekle gönül kapusın

Anlamaga özünü sag idivir sözünü

Görmege dost yüzünü bekle gönül kapusın

Gayrı sana müjdeler bak neler oldu neler

Rūşen olur dideler bekle gönül kapusın

Āl-i ‘abāya sezā n’eydigini bil Rızā

Olmaga bende kezā bekle gönül kapusın

Sezen, Gülşen (2012). “Hattat Bir Şair: Hasan Rıza (d.1849-ö.1920) ve Dîvânı, İki Şiirinin İncelenmesi”. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi. S: 32-Güz, 207–224.


İlişkili Maddeler

Sn.Madde AdıD.Tarihi / Ö.TarihiBenzerlikİncele
1Hançerci, Müzeyyend. 8 Haziran 1939 - ö. 28 Ocak 2017Doğum YeriGörüntüle
2MUKÎM, İsmail Mukîm Efendid. ? - ö. Nisan-Mayıs 1695Doğum YeriGörüntüle
3KUDSÎ, Mehmed Çelebid. ? - ö. 1586Doğum YeriGörüntüle
4Hançerci, Müzeyyend. 8 Haziran 1939 - ö. 28 Ocak 2017Doğum YılıGörüntüle
5MUKÎM, İsmail Mukîm Efendid. ? - ö. Nisan-Mayıs 1695Doğum YılıGörüntüle
6KUDSÎ, Mehmed Çelebid. ? - ö. 1586Doğum YılıGörüntüle
7Hançerci, Müzeyyend. 8 Haziran 1939 - ö. 28 Ocak 2017Ölüm YılıGörüntüle
8MUKÎM, İsmail Mukîm Efendid. ? - ö. Nisan-Mayıs 1695Ölüm YılıGörüntüle
9KUDSÎ, Mehmed Çelebid. ? - ö. 1586Ölüm YılıGörüntüle
10Hançerci, Müzeyyend. 8 Haziran 1939 - ö. 28 Ocak 2017MeslekGörüntüle
11MUKÎM, İsmail Mukîm Efendid. ? - ö. Nisan-Mayıs 1695MeslekGörüntüle
12KUDSÎ, Mehmed Çelebid. ? - ö. 1586MeslekGörüntüle
13Hançerci, Müzeyyend. 8 Haziran 1939 - ö. 28 Ocak 2017Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
14MUKÎM, İsmail Mukîm Efendid. ? - ö. Nisan-Mayıs 1695Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
15KUDSÎ, Mehmed Çelebid. ? - ö. 1586Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
16Hançerci, Müzeyyend. 8 Haziran 1939 - ö. 28 Ocak 2017Madde AdıGörüntüle
17MUKÎM, İsmail Mukîm Efendid. ? - ö. Nisan-Mayıs 1695Madde AdıGörüntüle
18KUDSÎ, Mehmed Çelebid. ? - ö. 1586Madde AdıGörüntüle