Madde Detay

1282/1865'te İstanbul'un Beşiktaş semtinde doğan Fatma Makbûle Lem'ân Hanım Sultan V. Murâd'ın Kahvecibaşısı Hacı İbrâhîm Efendi'nin kızıdır. İbnülemin Mahmud Kemal'e göre "Lemeân" şairin sonradan seçtiği mahlasıdır. Fatma Mabûle Hanım Kız Rüşdiyesi'ni bitirir. Hocalardan özel dersler alır, iyi bir öğrenin görür. Osmân Hilmi Efendi Makbûle'nin büyük kardeşlerini evde okuturken beş yaşında olan Makbûle de okumak ister. O sıralarda göz ağrısı geçirdiği için doktorlar, gözlerinin yorulmaması için izin vermediklerinden hoca ile yalnız kaldıkları zamanlarda gizlice öğrenim görür. Şair, çok hastalıklar geçirir. Hayatının son dört yılında hastalıklar ile mücadele eder. Bundan dolayı sabrıyla şöhret bulur. Beşiktaşlı Berberbaşı-zâde Mehmed Fuad Bey ile evlendirilir. Evlerinin selamlık kısmı kız okulu yapılınca ücret almadan Osmanlıca dilbilgisi kuralları dersini üstlenir. Böylece hem öğrenir hem öğretir. 2 Kasım 1898'de Göztepe'deki evinde vefat eder. Eyüp'te Siyavuş Paşa Türbesi haziresine defnolunur. Ölümü dolayısıyla Tevfik Fikret bir mersiye yazar.

Fatma Makbûle Lem'ân Hanım yenileşme devri şiirini eserine aksettiren, gazete ve dergilerde yazıları yayımlanan ilk Türk kadınlarındandır. Nesirleri manzumelerinden çoktur. Şiirleri ve yazıları Hanımlara Mahsûs Gazete, Hazîne-i Evrâk ve Hazîne-i Fünûn da çıkar. Bu yazıların çoğu ahlaka ve kadın terbiyesine dairdir. Bu ahlaki yazıları sebebiyle Devlet Şurası başkanının teklifiyle Sadaretçe Şefkat nişanı ile onurlandırılır. Şiirleri Ma'kes-i Hayâl adlı bir eserde toplanıp bastırılır. Ölümünden iki yıl sonra yani 1900 yılında diğer yazıları ile ölümü hakkında yazılan yazılar bir araya getirilir ve aynı isimle eser ikinci kez basılır. Elde edilen gelir Asker Ailelerine Yardımcı Hanımlar Cemiyeti'ne bağışlanır.

Fatma Makbûle Lem'ân, münacat ve na't gibi divan edebiyatı nazım şekillerine eski ile kıyaslanamayacak yeni bir ifade kazandırıken yeni şekillerde de denemeler yapmış, aruzu başarıyla kullanmıştır. Şiirlerinde hasta bir insanın acıları ilk bakışta göze çarpar. Düz yazıları ise başka dillere çevrilecek kadar ilgi görmüştür. Hikâyelerinin bir kısmı Sırpça ve Hırvatça'ya çevrilmiştir.

Cunbur, Müjgân (2011). Osmânlı Dönemi Türk Kadın Şâirleri. Ankara: Türk Kadınları Kültür Derneği Genel Merkezi Yay.

Özcan, Hidayet (hzl.) (2000). İbnü'l-Emin Mahmud Kemal İnal, Son Asır Türk Şairleri. Ankara: AKM Yay.

Yanardağ, Mehmet Fetih (1995). Hanımlara Mahsus Gazete Üzerinde Bir Araştırma. Yüksek Lisans Tezi. Diyarbakır: Dicle Üniversitesi.

Ah... Sıhhat

Bir neş'esi kalb-i nâle-kârın

Bir kahkahaya ederse icbâr

Ey derd... Belâsı cism-i zârın

Bir çehre-i şûm gam-medârın

Eyler de beni zebûn u nâ-çâr

Karşımda sen iftihâr edersin

Sıhhat, a güzel enîs-i cânın

Makbûle'ye hasr eden firâkı

Zî-ruh değil mi âşiyânın

Göstermiyerek dile nişânın

Hiç olmıyarak ona mülâki

Nâlende-i intizâr edersin.

Feyzin dil-i zâre karşı mefkûd

Mihnet ile buldu ömrüm encâm

Dünyâda sen ey meâl-i maksûd

Bir eylemedin garibi hoşnûd

Teşrîfine eyledikçe ibrâm

Hicrin ile dağ-dâr idersin

Çeşmânımı girye-bâr idersin.

(Cunbur, Müjgân (2011). Osmânlı Dönemi Türk Kadın Şâirleri, Ankara: Türk Kadınları Kültür Derneği Genel Merkezi Yay. 135-136.)