Asena, Orhan

(d. 7 Ocak 1922 / ö. 15 Şubat 2001)
Doktor, Yazar, Şair
(Yeni Edebiyat / 20. Yüzyıl / Anadolu-Osmanlı-Türkiye)

Diyarbakır’da doğdu. Annesi Şerife Hanım ev hanımı, babası M. Celalettin Bey ise memurdur. Çocukluğu daha çok dedesinin konağında geçmiştir. Edebiyatçı kişiliğinin oluşmasında en çok etkisi olan kişi, Ziya Gökalp’ın ablası olan babaannesi Sacide Hanım'dır. Babaannesi ona Siyer-i Nebi, Altıparmak Tarihi, Mesnevi, Tutiname gibi kitapları, dedesi ise Fuzuli, Nefi, Nedim, Nabi gibi şairlerin şiirlerini okumuştur. Annesi roman okumaya meraklı olan Orhan Asena, babasından Orta Asya Türk tarihini, Cengiz Han’ı ve Celalettin-i Harzemşah’ı öğrenmiştir.

1939’da Diyarbakır Lisesi'ni, 1945’te de İstanbul Tıp Fakültesi'ni bitirmiştir. Çocuk hastalıkları doktorudur. İlk görevi, Ramandağı Petrol Arama Kampları hekimliğidir. Bu sırada Neriman Hanım'la evlenmiş, bu evlilikten iki oğlu olmuştur. 1946-1952 yılları arasında Anadolu’nun değişik şehirlerinde hükûmet tabibi olarak çalışmıştır.

1952’de ihtisas için Ankara’ya gelen Orhan Asena, Ankara Çocuk Hastanesi'nde asistanlık yapmıştır. 1955’te çocuk hastalıkları uzmanı olan yazar, 1964‘te Almanya’ya doktor olarak çalışmaya gitmiş ve burada iki buçuk yıl kalmıştır. 1970’te tekrar Almanya'ya giden Asena, orada beş buçuk yıl daha kalmıştır. Daha sonra hekimliğe Ankara’da devam etmiş, Çocuk Esirgeme Kurumu'nda Sağlık İşleri Müdürü olarak çalışmıştır.

15 Şubat 2001 tarihinde hayatını kaybetmiştir.

Şiir ve hikâye de yazmış olmakla birlikte, Türk edebiyatında daha çok tiyatro yazarlığı ile ünlenmiştir. İlk şiiri 13 yaşında iken 1935 yılında bir lise dergisi olan Dicle Kaynağı’nda çıkmış, 1939 yılında Diyarbakır Halkevi’nin açtığı şiir yarışmasında birincilik ödülü almıştır. Şiirlerini 1943-1944 yılları arasında Yaratış ve İstanbul dergilerinde, 1952-1956 yılları arasında da Varlık ve Hisar dergilerinde yayımladı. Ayrıca şu dergilerde de şiirleri ve yazıları çıktı: Yeni Mecmua, Çınaraltı, Yücel, Yeni İstanbul, Devlet Tiyatrosu Aylık Sanat Dergisi, Tiyatro, Kent Oyuncuları Dergisi, Dost, Vatan, Cumhuriyet, Türkiye Yazıları. Şadırvan dergisinin açtığı hikâye yarışmasında birinci oldu. Ancak bir süre sonra şiiri tamamen bıraktı ve sadece tiyatro yazarlığı ile ilgilendi.

Tiyatro yazmaya lise yıllarında başlayan Asena'nın üniversite öğrencisi iken yazdığı "Zamanın Arkası" adlı tiyatro eseri kaybolmuştur. İlk oyunları Muhsin Ertuğrul tarafından beğenilmediği hâlde, o ısrarla başarılı oluncaya kadar çalışmış ve yılmamıştır. Türk edebiyatının en iyi tiyatrocuları arasında yer alan Asena, özellikle 1950 yılı sonrası süreçte önde gelen tiyatro yazarlarımızdan biridir. “Türk tiyatrosunun Shakespeare’i” olarak bilinir. Tiyatro eserleri birçok ödül almış ve birçok defa sahnelenmiştir.

Aldığı başlıca ödüller: 1956’da Kocaoğlan eseri ile Basın Yayın Genel Müdürlüğü Dram Ödülü, 1960’ta Tanrılar ve İnsanlar ile Türk Dil Kurumu Ödülü, 1971’de Atçalı Kel Mehmet ile Sanat Sevenler Derneği Ödülü, 1971’de TRT Başarı Ödülü, 1974’te Büyük Curcuna ile Kültür Bakanlığı Ödülü, aynı yıl Şili’de Av oyunuyla Tiyatro-74 ve İsmet Küntay ödülleri, 1983’te Ya Devlet Başa ya Kuzgun Leşe ile İş Bankası Tiyatro Büyük Ödülü, aynı yıl Ölümü Yaşamak oyunuyla Avni Dilligil Ödülü, 1993’te Edebiyatçılar Derneği Onur Ödülü, aynı yıl Kültür Bakanlığı Tiyatro Onur Ödülü, 1996’da İçerdeki Adam oyunuyla Uluslararası Tiyatro Enstitüsü Türkiye Millî Merkezi Ödülü. Diğer yandan oyunları Almanca, Rusça, Fransızca, İspanyolca, İngilizce, İtalyanca, Macarca, Romence, Lehçe gibi birçok yabancı dile çevrildi.

Hem yetişkinler hem çocuklar için oyunlar yazdı. Konuları genellikle Türk tarihi, yabancı milletlerin tarihleri, mitoloji, gülük toplumsal sorunlar, birey-toplum sorunları ve köy sorunlarıdır. Tarihsel kişiliklerin ruhsal özelliklerine, kişilik, kimlik değerlerine, ilginç yönlerine yer verdi. Toplumsal konulu oyunlarında da hak, hukuk, adalet tanımak, yardımlaşma ve dayanışma içinde olmak, samimi arkadaşlık, dostluk, sorumluluk duygusu gibi insanî değerleri ön plana çıkardı. Trajedi motifine ve iç çatışmalara fazlaca yer verdi.

Oyun yazarlığının temel ilkesi: “İnsandan yola çıkılırsa topluma varılır. Toplumsal olan sanatın yolu insandan geçer” cümleleridir. Tarihsel olayları günümüzü anlatmak için çıkış noktası alarak, tarihe yön veren insanların trajedisi üzerinde duran Asena, çağımızdaki sorunların benzerini geçmişte görmüş ve onlara eğilmiştir. Tarih konulu oyunlarında tarihten yola çıkmak yerine, günümüzden, günümüz insanı ve sorunlarından hareket eder. Tarihte hem kıssayı hem hisseyi bulur. Oyunlarını tarihî olayları bugüne getirerek değil, günümüzün tarihteki izdüşümünü yakalayarak yazar. Trajedi ve dram motifleri ağırlıklı olan oyunlarında Schiller, Arthur Miller, Dostoyevski ve Goethe etkisi görülür. Dilde Öztürkçecidir. Eserlerinde bu konuya dikkat eder. Ayrıca oyun kişilerini kendi dönemlerine göre konuşturmaya çalışır. Dünya görüşü olarak hümanist, sosyalist ve Atatürkçüdür.

Şeyh Bedreddin, Yunus Emre, Hürrem Sultan, Hünkâr Hacı Bektaş Veli, Mustafa Kemal, Atçalı Kel Mehmet, Mithat Paşa, Nâzım Hikmet gibi kişileri, bağlamından kopararak onları güncel anlamdaki ideolojik bakış açısına göre yorumlar. Aynı şekilde Şili olaylarını da güncel siyasi ve ideolojik bakış açısıyla yorumlar.

Orhan Asena’nın oyunlarını konularına göre şöyle tasnif edilebilir:

Kadınların Sorunları

Ana oyununda oğlu tarafından itilip kakılan ve terkedilen bahtsız bir kadının dramına yer verir. Ayla Öğretmen’de kasabada öğretmenlik yapan Ayla öğretmenin öğrencilerine aşıladığı bazı fikirler ve eski öğretmeni Turhan Bey'in evinde kalması yüzünden dedikodulara ve iftiralara maruz kalıp yürüttüğü mücadeleler gündeme getirilir. El Kapısı’nda bir Anadolu kadınının çektiği sıkıntılara yer verilir. Fadik Kız oyunu, bir kadının kaçarak evlendiği kocası tarafından aldatılması, bir avukatın evine sığınması, avukat tarafından tecavüze uğraması, daha sonra başka birine satılması ve ilk kocası tarafından öldürülmesi şeklinde gelişen bir dramdır.

Şili Olayları

Şili’de Av, Bir Başkana Ağıt ve Ölü Kentin Nabzı oyunlarında 1973’teki Şili askerî darbesini, Şili’deki faşizmi ele alıp işlemiştir. Ölü Kentin Nabzı’nda Şili’de Allende’nin öldürülüşü, ihtilalcilerin devleti ele geçirmesi ve sonrasındaki süreç anlatılır. Bir Başkana Ağıt’ta Şili Başkanı Allende’nin ihtilalciler tarafından iktidardan düşürülüp öldürülüşü konu edilir. Şili’de Av’da Şili’de hükûmet taraftarlarıyla ihtilalciler arası mücadelelere yer verilir.

Aşk İlişkileri

Bir Küçük Gece Müziği’nde Alman hemşire ile yabancı bir doktor arasındaki aşk ilişkisi işlenir. Bir Ömrün Akşamında’da hastaneye yatan 75 yaşındaki bir kişinin gördüğü hayallere, geçmişte yaşanan aşk hatıralarına, ölüm ve kader sorgulamalarına yer verilir. Gece’nin Sonu’nda bir gemide seyahat eden bir erkekle kadın arası aşk ve bundan yola çıkılarak üretilen aşk felsefesi konu edilir. Geçkin Kız’da evde kalmış, 35 yaşında çirkin bir kızın görücüye çıkma sırasındaki psikolojik durumu, korkuları, çelişkileri irdelenir. Kapılar’da birlikte olduğu hayat kadınının başka bir erkeğe âşık olmasını hazmedemeyen bir erkeğin rakibine saldırısı konu edilir. Kocaoğlan’da, bir erkeğin kendisini aldatıp başkası ile kaçan kadını öldürmesi işlenir. Yalan’da yalan kavramı etrafında örgülenen aşk ilişkilerine yer verilir.

Millî Mücadele Dönemi

Candan Can Koparmak’ta Atatürk’ün Millî Mücadele yıllarından, Türkiye Cumhuriyeti Devletinin kuruluş sürecinden bahsedilir. 16 Mart 1920’de Millî Mücadele'nin bir boyutu, İstanbul Hükûmeti'nin işgali konu edilir.

Tarihî Kişilikler

Tanrılar ve İnsanlar (Gılgameş) oyununda tüm dünya nimetlerini tepip tanrılara kafa tutma motifine yer verir. Gılgameş’i insanları daha bir aydınlığa çıkarma yolunda tanrılar cephesine meydan okuyan bir kahraman olarak düşlemiştir. Gılgameş, insanlar adına başlattığı bir savaşta karşısına tüm tanrıları almıştır. Bu simgesel cephenin arkasında ise gerçekte o günün tüm buyurgan kurumları ve kurulları söz konusudur: Dinsel kurumlar, aktörel kurumlar, gelenekler görenekler, yasalar. İnsanoğlunu bağlayan ne varsa hepsi. Gılgameş ruhunun Atatürk’te tecelli ettiğine inanır.

Hünkâr Bektaş Veli’de Hacı Bektaş Veli’nin mutasavvıf ve bilge kişiliği üzerinde durulur. Hürrem Sultan oyunuyla şairlerin, yazarların özgürce yazmaları, eleştirebilmeleri, devlet yöneticilerinin onlara karışmaması, eleştirilerini dikkate almaları üzerinde durulur. Hürrem Sultan oyununda hareket noktası ne Kanuni Sultan Süleyman ne Hürrem Sultan’dır. Çıkış noktası Şehzade Mustafa’dır. Yani haksızlığa uğramış olan Şehzade Mustafa’dan yola çıkmıştır. Ona göre Kanuni, Şehzade Mustafa’yı öldürmekle bu ülkeye büyük bir kötülük yapmıştır. Zira taht Mustafa’dan sonra Hürrem Sultan’ın soyundan gelen değersiz padişahlara kalmıştır. Ayrıca Kanuni’yi bu konuda eleştiren şair Taşlıcalı Yahya’yı da öne çıkarır. Kanuni'nin: “Teb’amla benim aramda böyle sözünü sakınmaz, uyanık kafalara ihtiyacım vardır. Bırakalım bu adamlar yazsınlar, sonra biz onların yazdıklarını okuyalım; bakalım yaptıklarımız dışarıdan nasıl görünür? İyi mi? Kötü mü?” Oyundaki bu cümlelerle yazar, iktidarların, yöneticilerin aydınlar tarafından eleştirilmelerinin engellenmemesi gerektiği mesajını verir.

İlk Yıllar’da Rokselana’nın Hürrem Sultan oluş süreci anlatılır. Sığıntı’da Şehzade Beyazıt’ın hayat hikâyesine yer verilir. Alemdar Mustafa Paşa (Tohum ve Toprak)’ta Alemdar Mustafa Paşa’nın III. Selim’i tahta çıkartma uğraşıları, sadrazam oluşu ve icraatları konu edilir. Ya Devlet Başa Ya Kuzgun Leşe’de Şehzade Mustafa olaylarına yer verilir. Yıldız Yargılanması’nda Sultan Abdülaziz ve II. Abdülhamit dönemleri işlenir. Yunus Emre’de Yunus Emre kişiliği değişik boyutlarıyla işlenir.

Komünist Devrimciler

Arayan Adam oyununda Nâzım Hikmet’in gençlik yıllarını anlatır. Dünya Yurttaşı’nda Nâzım Hikmet’in 48-61 yaşları arası dönemine yer verilir. İçerdeki Adam’da Nâzım Hikmet’in cezaevi hayatına yer verilir. Korku’da komünist bir devrimcinin başarısızlığı, davasına inanmaması, bireysel kaygılarla hareket edişi ele alınır. Öç’te ağa tarafından eşi kaçırılan bir köylünün komünist anlayışa göre mücadelesine yer verilir. Simavnalı Şeyh Bedrettin’de Şeyh Bedreddin sosyalist bir kişilik olarak yorumlanır. Atçalı Kel Mehmet’te 1829-1830 yıllarında Aydın, Atça’da rakibini güreşte yenen Kel Mehmet kendisine vaat edilen kız verilmeyince dağlara çıkar, yoksul ve ezilen halkın koruyucusu bir eşkıya olur. Zamanla Aydın’a vali olunca sevdiği kız Fatma ile evlenir. Bu oyunda Atçalı Kel Mehmet âdeta komünist bir ihtilalci gibi yorumlanmıştır.

Değişlik Konulu Oyunlar

Korkunç Oyun adlı absürd oyunda bir biyoloji profesörünün dikkat çekmek için önce intihar denemelerinde bulunması, sonunda kendisi yerine kadını öldürüp gülmesi konu edilir. Yalnız Tanrının Eli Titremez’de emekli bir yargıcın ölüm kavramına ilişkin duygu, düşünce ve eylemleri ele alınır. Ali’de anne babası boşanmış bir çocuğun psikolojisi verilir.

Anadolu İnsanının Yaşantıları

Ölümü Yaşamak’ta Anadolu’da aileler arasındaki kan davası işlenir. Toroslardan Öteye’de haraççı bir serserinin karmakarışık hayatı anlatılır.

Kaynakça

Adıyaman, Halil (2003). Orhan Asena'nın Tiyatroları. Yüksek Lisans Tezi. Afyon: Afyon Kocatepe Üniversitesi.

Andaç, Feridun (1997). Aydınlanmanın Işığında Sanat İnsanlarımız -Orhan Asena-. İstanbul: İde Yayınları.

Madde Yazım Bilgileri

Yazar: PROF. DR. NURULLAH ÇETİN
Yayın Tarihi: 16.02.2019

Eser AdıYayın eviBasım yılıEser türü
MasalAhmet Sait Matbaası / İstanbul1941Şiir
Tanrılar ve İnsanlar (Gılgameş)Ankara Maarif Vekaleti / Ankara1952Tiyatro
KorkuSeçilmiş Hikayeler Dergisi Kitapları / Ankara1956Tiyatro
Kıt KanaatRüzgarlı Matbaası / Ankara1957Şiir
Hürrem SultanMEB Yayınları / Ankara1960Tiyatro
YalanDernek Yayınları / Ankara1962Tiyatro
KocaoğlanMillî Eğitim Bakanlığı Yayınları / Ankara1962Tiyatro
Kapılar, Öç, Korkunç Oyun, Bir Kadın Üzerine Çeşitlemeler, Ana, El Kapısı, İkili YaşamŞiir Tiyatro Yayınları / Ankara1963Tiyatro
MustafaÖğretmenler Bankası Ders Alet ve Malzemeleri Endüstrisi A.Ş. / Ankara1963Tiyatro
Tohum ve Toprak, Alemdar PaşaMEB Yayınları / Ankara1964Tiyatro
Gecenin SonuToplum Yayınları / Ankara1964Tiyatro
BoğazdereMEB Yayınevi / Ankara1964Tiyatro
PastörT.Ö.B. / Ankara1964Araştırma
Bir Fındık Düştü DalındanM.E.B. Halk Kitapları / Ankara1964Diğer
Hastaya Nasıl BakılırMEB Halk Eğitimi Yayınları / Ankara1965Araştırma
İlk YardımMillî Eğitim Basımevi / Ankara1965Araştırma
Fadik KızKenter Yayınları / İstanbul1966Tiyatro
Geçkin KızTürk Dili, S.185, Şubat 1967 / Ankara1967Tiyatro
Simavnalı Şeyh BedrettinToplum Yayınları / Ankara1969Tiyatro
On Altı Mart Bin Dokuz Yüz YirmiTiyatro Yayınları / İstanbul1974Tiyatro
Şili’de AvTiyatro’ 75 Yayınları / İstanbul1975Tiyatro
Ölü Kentin NabzıŞiir Tiyatro Yayınevi / Ankara1978Tiyatro
Atçalı Kel MehmetŞiir Tiyatro Yayınları / Ankara1979Tiyatro
AliKültür Bakanlığı Yayınları / Ankara1979Tiyatro
Tek Perdelikler 1Şiir Tiyatro Yayınları / Ankara1980Tiyatro
Atatürk ve Ziya Gökalpd.ü.basımevi / Ankara1981Araştırma
Ya Devlet Başa Ya Kuzgun LeşeDevlet Tiyatrosu Yayınları / Ankara1982Tiyatro
Karagöz Oyun MetinleriKültür ve Turizm Bakanlığı Millî Folklor Araştırma Dairesi Yayınları / Ankara1987Tiyatro
SığıntıDevlet Tiyatroları Genel Müdürlüğü Yayınları / Ankara1987Tiyatro
Yıldız Yargılaması (Orhan Asena), Devlet ve İnsan (Güngör Dilmen)Cem Yayınevi / İstanbul1990Tiyatro
Orhan Asena Toplu Oyunları 1. Şili'de Av, Bir Başkana Ağıt, Ölü Kentin NabzıBoyut Yayınları / İstanbul1992Tiyatro
Candan Can Koparmak (Senaryo)Devlet Tiyatroları Genel Müdürlüğü Yayınları / Ankara1993Tiyatro
Dede TorunKültür Bakanlığı Yayınları / Ankara1993Tiyatro
Toroslardan Öteyeİlke Kitapevi Yayınları / Ankara1994Tiyatro
Ayla Öğretmenİlke Kitabevi Yayınları / Ankara1994Tiyatro
Ölümü Yaşamakİlke Kitabevi Yayınları / Ankara1994Tiyatro
Kurtuluş Savaşı DestanıKültür Bakanlığı Yayınları / Ankara1995Şiir
Hünkar Bektaş Veliİlke Kitabevi Yyaınları / Ankara1995Tiyatro
Yunus Emreİlke Kitabevi Yyaınları / Ankara1995Tiyatro
Nazım Üçlemesi, Arayan Adam, İçerdeki Adam, Dünya Yurttaşıİlke Kitabevi Yayınevi / Ankara1995Tiyatro
Çocuk ve DoğaKültür Bakanlığı Yayınları / Ankara1997Hikâye
Kısa OyunlarTürkiye İş Bankası Kültür Yayınları / Ankara1998Tiyatro
Kanuni Sultan Süleyman DörtlemesiTürkiye İş Bankası Kültür Yyaınları / Ankara1998Tiyatro
Bir Ömrün AkşamındaKültür Bakanlığı Yayınları / Ankara1999Tiyatro
Cehennemde Üç AyKültür Bakanlığı Yayınları / Ankara2000Tiyatro

İlişkili Maddeler

Sn.Madde AdıD.Tarihi / Ö.TarihiBenzerlikİncele
1Azad Ziya Erend. 27 Ekim 1976 - ö. ?Doğum YeriGörüntüle
2VÂSIF, Gülşenî-zâded. ? - ö. 1873Doğum YeriGörüntüle
3DİRİĞÎd. ? - ö. ?Doğum YeriGörüntüle
4Kestel, Ayşe Serhatd. 1922 - ö. 23 Temmuz 2012Doğum YılıGörüntüle
5ÜLFETÎ, Muharrem Aktaşd. 01.07.1922 - ö. 25.02.1969Doğum YılıGörüntüle
6Körüklü, Refetd. 1922 - ö. 04 Nisan 2011Doğum YılıGörüntüle
7Fahri Mermerd. 1950 - ö. 2001Ölüm YılıGörüntüle
8KASIMİ TEMETTÜNd. ? - ö. 2001Ölüm YılıGörüntüle
9MEHMET/FAKİR MEHMET, Mehmet Çakmakd. 1921 - ö. 2001Ölüm YılıGörüntüle
10Tülay İbrahimd. 1975 - ö. ?MeslekGörüntüle
11Dikmen, Şinasid. 05 Ocak 1945 - ö. ?MeslekGörüntüle
12Ahmet Sait Akçayd. 20 Aralık 1972 - ö. ?MeslekGörüntüle
13Evlice, Necipd. 1956 - ö. ?Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
14Ergen, Melihd. 9 Ocak 1948 - ö. ?Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
15Erkut Tokmand. 4 Haziran 1971 - ö. ?Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
16Orhan Berentd. 1964 - ö. ?Madde AdıGörüntüle
17Nazım Hikmet Rand. 20 Kasım 1901 - ö. 3 Haziran 1963Madde AdıGörüntüle
18Tekelioğlu, Orhand. 11 Mart 1958 - ö. ?Madde AdıGörüntüle