ELESGER ALMEMMED OĞLU

?
(d. 1821 / ö. 07 Mart 1926)
çiftçi-marangoz-âşık
(Âşık ve Tekke / 20. Yüzyıl / Anadolu-Osmanlı-Türkiye)

Âşığın asıl adı Elesger Almemmed Oğlu’dur. Şiirlerinde "Elesger", "Âşık Elesger" mahlaslarını kullanmıştır. Âşık Elesger, 1821 yılında Azerbaycan’ın Göyce bölgesinin Ağkilse şehrinde dünyaya gelmiştir. Almemmed adlı fakir bir çiftçinin oğludur. Babası, çiftçilik yanında değirmencilik ve marangozluk da yapmıştır. Almemmed’in Elesger, Salah, Helil, Mehemmed adlı dört oğlu, Fatma ve Gızhanım adlı iki kızı vardır. Elesger ailenin en büyük çocuğudur. Âşık Elesger; öğrenim görmemiş, okuma yazma bilmeyen bir âşıktır. Devrinin âlimlerine tarihî ve dinî kitaplar okutturup onları dinleyerek kendisini yetiştirmiştir.

Geçimini sağlayamayan babası, Âşık Elesger'i 14-15 yaşlarında iken Kerbelayı Kurban’a hizmetkâr olarak vermiştir. Âşık Elesger, dört yıl Kerbelayı Kurban’ın hizmetinde çalışmış; çiftçilik, marangozluk yapmış ve değirmen işleriyle uğraşmıştır. Kerbelayı Kurban’ın kızı Sehnebanı ile Âşık Elesger birbirlerine âşık olmuştur. Kerbelayı Kurban da kızı Sehnebanı’yı Âşık Elesger’le evlendirmeyi düşünmüş; ancak Kerbelayı Kurban’ın kardeşi Pullu Meherrem bu işe izin vermemiş ve Sehnebanı’yı oğlu Mustafa ile evlendirmiştir. Kırk yaşına kadar bekâr hayatı yaşayan Âşık Elesger, Kelbecer’in Yanşag şehrinden Anahanım’la evlenmiştir. Âşık Elesger’in Beşir, Abdülazim, Talıb adlarında üç oğlu; Nigar, Heyransa, Gülnise, Besti, Esli ve Zümrüd adlarında altı kızı olmuştur. Âşık Elesger’in oğullarının da âşıklığa kabiliyeti vardır. Ancak sadece oğlu Talıb saz çalıp âşıklık yapmıştır.

Âşık, 7 Mart 1926 yılında vefat etmiştir. Mezarı, Ağkilse’nın batısında kalan eski mezarlıkta yer almaktadır.

Âşık Elesger’in küçük yaşlardan itibaren saza ve söze ilgisi vardır. Kerbelayı Kurban’ın yanındaki görevinden ayrıldıktan sonra ondaki bu yeteneği gören babası ona bir saz almıştır. Âşık, Göyce’nin Gızılveng şehrinden Âşık Alı’ya çırak olarak verilmiştir. Âşık Elesger, beş yıl Âşık Alı’nın yanında kalmış ve âşıklık sanatının inceliklerini öğrenmiştir. Âşık Elesger, bu süreçte Kerem’in, Âşık Gerib’in, Gurbani’nin, Tufarganlı Abbas’ın, Sarı Âşık’ın, Karacaoğlan’ın halk hikâyelerini ve şiirlerini de öğrenmiştir. Aynı zamanda da Şark ve Azerbaycan şairlerinden Firdevsi, Nizami, Sedi, Hafız, Nesimi, Fuzuli ve Nebati’nin şiir sanatına yakından şahit olmuştur (Namazov 2004: 127).

Âşığın Kerbelayı Kurban’ın kızı Sehnebanı’yı sevip ona kavuşamaması, çok sevdiği ve yirmi sekiz yıl sürgünde kalan halasının oğlu Molla Rehim’in oğlu Beşir tarafından 1908 yılında sürgün dönüşü öldürülmesi, 1915 yılında Âşık Gurban’ın vefatı, 1916 yılında âşığın oğlu Beşir’in şehrin ileri gelenlerinden birini öldürüp kaçak düşmesi, kardeşi Helil ve oğlu Ebdüleziz’in bu olaydan dolayı hapsedilmesi, 1917 yılında kardeşi Helil'in vefat etmesi, 1905-1918 yıllarında ülkede yaşananlar Âşık Elesger’in sanatı üzerinde derin izler bırakmıştır. Âşık Elesger özellikle Âşık Gurban’ın vefatından çok büyük bir üzüntü duymuş ve bu olaydan sonra eline bir daha sazını almamıştır.

Âşık Elesger, geraylı, bayatı, koşma, tecnis, divani, mühemmes, müseddes, müstezad, gazel ve destan nazım şekillerinde şiirler yazmıştır. Özellikle de tecnis yaratıcılığı ile ünlenmiş bir âşıktır. Tecnis’in müstezad tecnis, cigalı tecnis, ayaklı tecnis, dudakdeymez tecnis, dildönmez ve bayatı tecnis türlerinde eserler vermiştir.

Âşık Elesger; şiirlerinde aşk, özlem, kendi devrinde yaşanan toplumsal olaylar, halka yapılan haksızlıklar, dostluk, aile hayatı, evlilik, hakiki olan ve hakiki olmayan din adamları, toplumun aksayan yönleri, vatan sevgisi, 1905 İnkılabı, Birinci Dünya Savaşı, haksız yere toprak işgal etme çabaları, tabiat unsurları, dürüstlük, iyi insan olma, adaletsizliğe ve zulme karşı olma, insanın çalışarak alın teri ile kazanmasının gerekliliği konularını ele almıştır. Âşığın dili sade ve süsten uzaktır. Şiirlerinde atasözleri, deyişler ve yerel söyleyişler hâkimdir.

Âşık Elesger birçok çırak yetiştirmiştir. O, çıraklarını özenle seçmiş, herkesi kendisine çırak yapmamış bir üstattır. Âşık, yetiştireceği çırakların akıllı, marifetli, hafızası kuvvetli, görünüşü düzgün, sesi güzel olmasına önem vermiştir. Âşık Elesger, çıraklarının sadece saz çalıp söz söylemeleri ile değil; marifet ilmine sahip, oturup kalkmasını bilen, halka doğru yolu gösteren, söylediği sözün kıymetini bilen, nefsine hâkim, temizliğine özen gösteren vb. vasıflara da sahip olmaları için uğraşmıştır. Çıraklarını tam olarak yetişmeden yanından ayırmamıştır.

Daşkendli Âşık Necef, Gızılvengli Âşık Mustafa ve Âşık Yusif, Gızılbulaglı Âşık Hüseynalı, Hüseyngulağalı Âşık İsa ve Âşık Mikayıl, Zodlu Âşık Gasım ve Âşık Ağayar, Kesemenli Âşık Nağı, Böyük Mezreli Âşık Giyas, Sarıyagublu Âşık Mehemmedli ve Âşık Paşa, Böyük Garagoyunlulu Âşık Sadıg ve Âşık Esed, Zerzibilli Âşık Nağı, Ağkilseli Âşık Gurban, Âşık Talıb, Âşık Necef, Âşık İman ve Dereçiçekli Âşık Alı; Âşık Elesger’in yetiştirdiği âşıklardır.

Âşık Elesger; Şemkirli Âşık Hüseyn, Âşık Şenlik, Zodlu Âşık Mehemmed, Şair Veli ve Bozalganlı Âşık Hüseyn ile karşılaşmalar yapmıştır.

Elesger Gözellemesi, Elesger Tecnisi, Elesger Mühemmesi; Âşık Elesger’in adı ile yaratılmış ve âşıklar arasında yaygınlaşmış âşık havalarıdır.

Âşık Elesger Karabağ, Gence, Nahçıvan, Revan, Tiflis ve Türkiye’yi dolaşıp âşık fasıllarında bulunmuştur. Âşık Elesger’in bu yolculukları, hayatı ve yakınları ile ilgili olarak Aşıq Elesgerin Nahçıvan Seferi, Aşıq Elesgerin Gence Seferi, Aşıq Elesgerin Türkiye Seferi, Aşıq Elesgerin Karabağ Seferi, Elesgernen Sehnebanı, Aşıq Elesger Yanşaqda, Aşıq Elesger Garabağlıların Yaylağında, Anahanımın Küsmeyi, Aşıq Elesgerin Şınıq Seferi, Aşıq Elesgerle Şair Nağı, Aşıq Elesgerle Hecer Hanım, Beşirin Molla Rehimi Vurması, Aşıq Elesgerle Deli Alı, Qoca Bahtım ve Deyirmançı Aşıq adlı anlatmalar yaratılmıştır.

Kaynakça

"Âşıq Elesger", Azerbaycan Aşık Edebiyatı. Kültür ve Turizm Bakanlığı e-Kitap. http://ekitap.kulturturizm.gov.tr/TR,78489/azerbaycan-asik-edebiyati.html [erişim tarihi: 24.02.2018].

Aslan, Haver (1984). Azerbaycan Aşık Şiiri: Aşık Elesker. İstanbul: Edebiyat Cephesi Gazetesi Matbaacılık ve Neşriyat.

Efendiyev, Paşa (2012). Azerbaycan Şifahi Halg Edebiyyatı. Bakı: Maarif.

Elesger, İslam (2003). Aşıq Elesger, Şerler, Dastan-Revayetler, Hatireler. Bakı: ÇİNAR-ÇAP Müessisesi.

Elesger, İslam (2004). Aşıq Elesger, Eserleri. Bakı: Şerq-Gerb.

Elizade, Himmet (1936). Azerbaycan Aşıqları I. Bakı: Azerneşr.

Hacıyeva, Maarife (1994). “Gökçeli Aşık Elesger”, (Aktaran: Şahin Köktürk). Milli Folklor Dergisi. S.23. 45-49.

İsmayılov, Hüseyn (2002). Göyçe Aşıq Mühiti: Teşekkülü ve İnkişaf Yolları. Bakı: Elm Neşriyyatı.

Makas, Zeynelabidin (1974). Aşıq Elesger (Hayatı, Sanatı, Şiir ve Hikâyeleri). Lisans Bitirme Tezi. Erzurum: Atatürk Üniversitesi.

Namazov, Gara (2004). Aşıqlar (I. Kitab). Bakı: Seda Neşriyyatı.

Nebiyev, Azad (2004). Azerbaycan Aşıq Mektepleri. Bakı: Nurlan.

Onk, Nizamettin (1964). Göğçeli Âşık Elesker. Adapazarı: Öğretmenler Yardımlaşma Derneği Yay.

Onk, Nizamettin (1983). “Göğçeli Âşık Elesker”, Türk Dünyası Araştırmaları. S.27. 269-284.

Onk, Nizamettin, Eleskerzade, İslâm (1987). Göğçeli Âşık Elesker. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.

Qasımzade, Feyzullah (1960). Azerbaycan Edebiyatı Tarihi II. Cilt. Bakı.

Sakaoğlu, Saim, A. B. Alptekin, E. Şimşek (2000). Azerbaycan Aşıkları ve Halk Şairleri Antolojisi. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yay.

Sarıvəlli, Osman (1971). Qüdrətli Şair, Ustad Sənətkar: Bakı: Gənclik.

Tehmasib, M. H. (1972). Aşıq Elesger. Seçilmiş Şiirleri. Bakı.

Zimistanoğlu, Qabil (2014). Aşıq Elesger. Bütün Eserleri. Bakı: OL MMC.

Madde Yazım Bilgileri

Yazar: DR. SEVTAP YAZAR
Yayın Tarihi: 11.04.2018

İlişkili Maddeler

Sn.Madde AdıD.Tarihi / Ö.TarihiBenzerlikİncele
1SEVDALI HASAN, Hesen Bebişoğlud. 1934 - ö. ?Doğum YeriGörüntüle
2ALİ RAŞİDİd. 1971 - ö. ?Doğum YeriGörüntüle
3MUHAMMET HÜSEYİN KEYANîd. 1901 - ö. ?Doğum YeriGörüntüle
4ÂKİFd. 1821 - ö. 1879Doğum YılıGörüntüle
5HAFIZ EMİNd. 1821/1822 - ö. 1883Doğum YılıGörüntüle
6SÜLEYMÂN EFENDİ, Şeyh Süleymân, Buharalıd. 1821 - ö. 1890Doğum YılıGörüntüle
7KÜLAHÇIZÂDE MEHMET EFENDİd. ? - ö. 1926Ölüm YılıGörüntüle
8Emirhan, Fatihd. 13 Ocak 1886 - ö. 9 Mart 1926Ölüm YılıGörüntüle
9İBRAHİM CUDİd. 20.07.1863 - ö. 12.04.1926Ölüm YılıGörüntüle
10DERYAÎ/OZAN DERYA/KUL DERYA, Sabri Durukand. 23.11.1940 - ö. -Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
11HAŞİM BABA, Haşim Karababad. 1938 - ö. ?Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
12DOST MERYEM, Meryem Özdemird. 1954 - ö. ?Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
13EMRAH PAŞA OĞLU GÜLMEMEDOVd. 1913/1914 - ö. 1987Madde AdıGörüntüle
14İSMAYIL HESEN OĞLU İSMAYILOVd. 1870 - ö. ?Madde AdıGörüntüle
15SEFEROV MEHEMMED HEMİD OĞLUd. 1903 - ö. 1977Madde AdıGörüntüle