Güney, Eflatun Cem

Masal Babası, Masalcı Baba
(d. 1896 / ö. 2 Ocak 1981)
Folklor araştırmacısı, öğretmen, şair
(Yeni Edebiyat / 19. Yüzyıl / Anadolu-Osmanlı-Türkiye)

Malatya’nın Hekimhan ilçesinde doğdu. Çok küçük yaşta hem yetim hem öksüz kaldığından 1903 yılında amcasının yanına Sivas’a gitti (Hınçer 1972). Burada önce Sivas Fevziye İbtidaisine (ilkokul) kaydoldu. Başarıyla bu okuldan mezun olduktan sonra Sivas İdadisinde ve Sivas Sultanisinde okudu (Emiroğlu 2005). 1918 yılında ilk görev yeri olan Konya‘ya atanan Eflatun Cem Güney burada (Konya Öksüzler Yurdunda) Türkçe öğretmenliği yaptı. Daha sonra girdiği sınavda başarılı olup edebiyat öğretmeni oldu (Mert 2009). Atatürk’ün başlattığı Milli Mücadele hareketinden etkilenen Güney'in, Kuva-yı Milliye marşı yazdığı, aynı zamanda Kuva-yı Milliye’nin bir yayın organı olan Öğüt gazetesinde yazar olarak da görev yaptığı bilinmektedir. Bu dönemde ilk dergisi olan İrşat’ı çıkararak yazın hayatını devam ettirdi. Daha sonra Ankara’ya giderek memurluk görevinde bulundu, ardından Eskişehir’e edebiyat öğretmeni olarak atandı.

Eskişehir’de 1921 yılında İstiklal dergisini çıkardı. Eskişehir’in düşman işgaline uğraması üzerine Kayseri Lisesine Türkçe öğretmeni olarak atandı. 1921-1923 yılları arasında Nafi Atuf Kansu ile beraber Misak-ı Milli gazetesini çıkardı. Bir yandan milli mücadeleye destek verirken öte yandan kendi çalışmalarına devam etti, dergilerde yazılar yayınladı. Çalışmaları dönemin devlet adamlarının dikkatini çekti. Cumhuriyet’in ilanından sonra kurulan Mütehassıslar Komisyonuna seçildi. Bu komisyonda devrin önemli isimleriyle birlikte Türkçe ve edebiyat kitaplarının eğitim-öğretim yönünden incelenmesi çalışmalarına katıldı(Hınçer 1972). Daha sonra Sivas’a dönüp Duygu ve Düşünce adlı bir dergi çıkardı. 1927 yılında Sivas İdadisinde edebiyat öğretmenliği yaptı, başarılı çalışmalarından ve gayretinden ötürü açılması planlanan Samsun Lisesi’nin hazırlıklarını yürütmek üzere görevlendiridi (Emiroğlu 2005). Sivas’ta bulunduğu 1923–1928 yılları arasında Muallimler Birliği ve Türk Ocağı çatısı altında dernekçilik çalışmalarında bulundu, yerel Kızılırmak gazetesine katkıda bulundu (Yıldız 2012). 1931 yılında müdür başyardımcısı olarak Afyon Lisesi’ne atandı. Afyon’da da 1932 yılında Taşpınar adlı Halkevi dergisini çıkardı. Gezici Köy Kitaplıkları oluşturarak çocuklar için önemli bir hizmeti gerçekleştirdi. 1933 yılında on bir yıl görev yapacağı Kütahya Lisesi’ne edebiyat öğretmeni olarak atandı. 1944 yılında oğlu Çetin’in rahatsızlığı nedeniyle İstanbul’a tayin istedi. 1944 yılının son aylarında oğlu vefat etti. Bu olay Güney’i derinden sarstı. Rezzan ve Özden adlarında iki kızı daha olduğu bilinmektedir (Kaplan 2012). 1950'li yıllarda Topkapı Sarayı Müzesi Müdür Yardımcılığına getirildi, burada eski eserler ile birlikte saray arşivi ve saraydaki ‘Eski Maarif Nezareti’ arşivini inceleme imkânı buldu. 1956 yılında İstanbul Milli Eğitim Müdür Yardımcılığı görevini yürüttü.

Ünü ülke sınırlarını aşan Eflatun Cem Güney’e Danimarka’daki Hans Christian Andersen Medal Kurumu, Açıl Sofram Açıl adlı kitabı nedeniyle ‘Andersen Payesi Onur Diploması’ ve ‘Dünya Çocuk Yazını Sertifikası’ (1956) vermiş, aynı ödülü Dede Korkut Masalları adlı eseri ile ikinci kez almıştır(Gürtürk 1982: 383). Uluslararası camiada çok önemli kabul edilen bu ödülüTürkiye’den alan ilk kişi olan Eflatun Cem Güney, Türk halk masallarının dünyaya tanıtılmasında önemli rol oynadı.

Türk halk bilimi alanında önemli çalışmalar yapan Eflatun Cem Güney, yaşamı boyunca pek çok başarılı işe imza attı. Özellikle derinlemesine incelediği masal türü ona Masal Babası unvanını kazandırdı. Ayrıca Türkiye radyolarında uzun yıllar kendi yazdığı masalları okudu (Mert 2009). Türk Folklor Araştırmaları Dergisinde folklor-edebiyat konularında çeşitli yazılar da yayınladı. 1972 yılında kendisine Devlet Kültür Armağanı verildi Gözündeki bir rahatsızlıktan ötürü (katarakt) son yıllarını evine kapanarak geçiren yazarın vefatının ardından tüm kitapları ailesi tarafından Topkapı Sarayına verildi (Emiroğlu 2005).

Masal denilince akla ilk gelen isimlerden biri olan Eflatun Cem Güney, uzun yıllar büyük bir titizlikle derlediği masalları yazıya geçirerek, hem bu ürünlerin unutulup yok olmasına engel olmuş hem de gelecek kuşaklara büyük bir kültürel miras bırakmıştır. Folklor araştırmalarına (özellikle masal derlemeleri ile) yaptığı katkılar sebebiyle Masal Babası ve Masalcı Baba şeklinde anılır. Hayatını okumaya, eğitime ve kültürel çalışmalara adayan Eflatun Cem Güney’in adı; ülke sınırlarını aşmış, yazdığı masallar farklı dillere çevrilmiştir. Bu yönüyle yerelden evrensele ulaşmayı başarabilen kişilerden biridir. Ayrıca çocuk edebiyatının Nobeli sayılan Hans Christian Andersen ödülünü alması, Güney’in ününü uluslararası alanda daha da artırır. Yazarın folklorik çalışmalarına ağırlık vermesinde oğlunun vefatının etkisi fazladır. “Yazarın masallara yönelişi de elli yaşından sonra olmuştur. Özellikle oğlu Çetin‘i kaybettikten sonra acısını hafifletmek için kendini masal dünyasının düş, renk ve mutluluk havasına bırakmıştır” (Mert 2009: 61). Çok sayıda masal derleyen Eflatun Cem Güney, derleyip yazdığı masalları daha geniş kitlelere ulaştırabilmek, insanları masalın renkli ve sihirli dünyasına katabilmek amacıyla bir dönem radyo programı da yapar. Bir Varmış Bir Yokmuş adıyla yayınlan program, televizyon başta olmak üzere diğer kitle iletişim araçlarının yaygın olmadığı yıllarda geniş dinleyici kitlesine ulaşır; masalları anlatarak dinleme yoluyla hem edebî zevk kazandırır hem de Türkçenin dil zenginliklerini aktarır.

Eflatun Cem Güney, sadece masal değil halk kültüründe var olan efsane, halk hikâyesi, fıkra gibi pek çok türü de derleyerek gelecek kuşaklara miras olarak bırakır. Eflâtun Cem Güney imzasını taşıyan masal kitaplarındaki metinlerin bir kısmının sözlü kültür ortamından derlenen masallardan, bir kısmının da çeşitli hikâyelerden hareketle oluşturulduğu bilinmektedir. Sözgelimi Zindandan Gelen Mektup masalı Tahir ile Zühre hikâyesinden; Aliş'le Maviş ve Onlar Ermiş Muradına masalları Dertli Kaval hikâyesinden alınan metin parçalarının masal havası içinde yeniden yazılmış (Durbilmez 2015) şeklidir.

Halk hikâyelerini kaybolmaktan kurtarmak için başta cönkler olmak üzere eski eserleri ve nüshaları tarayan Güney, halk edebiyatına klasik denebilecek çapta yeni varyantlar da kazandırır. Böylece masallarındaki ‘Masal Babalığı’ burada ‘Hikâyeci-Âşık’ kimliğine dönüşür (Emiroğlu 2005). “Eflatun Cem Güney’in 26 masal kitabında derleyip yazdığı 70 masalı, 8 efsanenin yer aldığı 1 efsane kitabı, 5 halk hikâyesi, 1 mensur şiir kitabı, 252 derlenmiş fıkranın yer aldığı 1 fıkra kitabı, 4 monografik eseri, 5 araştırma-inceleme eseri, 7 kılavuz eseri, 3 Atatürk kitabı bulunmaktadır” (Kaplan 2012: 13). Eserlerinden bazılarında oğlunun katkısı vardır. Eflatun Cem Güney’in eserleri üzerine çok sayıda akademik çalışma yapılmıştır. Aynı zamanda bir eğitimci olan Güney, folkloru millî kültürün kaynağı ve ana damarı olarak kabul etmiş, folklorun hem yaygın hem örgün eğitim çalışmalarında kaynak olarak kullanılması gerektiğini vurgulamış, eğitimde kullanılacak materyallerin seçiminde folklorden yararlanmanın önemine işaret etmiştir (Çolak 2016).

Kaynakça

Çolak, Faruk (2016). “Çocuk Edebiyatı Materyali Olarak Folklorik Ürünler ve Eflatun Cem Güney’in Bu Konudaki Görüşleri”. The Journal of Turkic Language and Literature Surveys. S. 1(2). ss:64-70.

Durbilmez, Bayram (2015). “Eflâtun Cem Güney’in ‘Dede Korkut Masalları’na Metinler Arası Bir Yaklaşım: ‘Kan Turalı’ Örneği”. Milli Folklor Dergisi. S.108. ss. 165-179

Emiroğlu, Selim (2005). Eflatun Cem Güney’in Eserlerinde Dil ve Çocuk Eğitimi. Yüksek Lisans Tezi. Malatya: İnönü Üniversitesi.

Gürtürk, Sami (1982). "Anışlar: Bir Eflâtun Cem Güney Vardı". Türk Dili Dergisi. S:372, ss. 383-385.

Hınçer, İhsan. (1972). "Jübilesi Dolayısıyla Eflatun Cem Güney". Türk Folklor Araştırmaları Dergisi. S. 276, ss. 6352.

Kaplan, Osman (2012). Eflatun Cem Güney’in Derleyip Yazdığı Masalların Çocuklarda Karakter Eğitimi Açısından İncelenmesi. Yüksek Lisans Tezi. İstanbul: Fatih Üniversitesi.

Mert, Esra (Lüle). (2009). Türkçenin Söz Varlığı Açısından Eflatun Cem Güney’in Derleyip Yazdığı Masallar. Ankara: Ankara Üniversitesi.

Yıldız, Osman (2012). “Eflatun Cem Güney’in Sivas’taki Dernekçilik Faaliyetleri”. TÜBAR-XXXI. ss: 323-335.

Madde Yazım Bilgileri

Yazar: DR. ÖĞR. ÜYESİ MÜZEYYEN ALTUNBAY
Yayın Tarihi: 14.09.2018

Eser AdıYayın eviBasım yılıEser türü
Erzurumlu EmrahVilayet Matbaası / Sivas1928Biyografi
Dumlupınar'a DoğruAhmet İhsan Matbaası / İsstanbul1944Diğer
Nar TanesiDoğu Kardeş Yayınları / İstanbul1945Masal
Dertli KavalGençlik Kitabevi / İstanbul1945Masal
Karayılan ve KaragülmezDoğan Kardeş Yayınları / İstanbul1946Masal
Bu Toprağın Masalları III : Akıl KutusuDoğan Kardeş / İstanbul1947Masal
SabırtaşıDoğan Kardeş / İstanbul1947Masal
Halk Şiiri AntolojisiVarlık Yayınevi / İstanbul1947Şiir
En Güzel Türk MasallarıGüven Basımevi / İstanbul1948Masal
Altın Heybe; Kül Kedisi; Felek SillesiDoğan Kardeş Yayınları / İstanbul1948Masal
Zümrüt AnkaDoğan Kardeş Yayınları / İstanbul1948Masal
Açıl Sofram Açıl ve Congoloz BabaDoğan Kardeş Yay. / İstanbul1949Masal
Halk TürküleriYeditepe Yayınları / İstanbul1953Diğer
Âşık Mesleki : Hayatı ve ŞiirleriMaarif Kitaphanesi / İstanbul1953Biyografi
Aşık KâmilîMaarif Kitaphanesi / İstanbul1954Biyografi
Bir Varmış Bir Yokmuş : Türk Efsaneleri, Türk MasallarıYeditepe Yayınları / İstanbul1956Masal
Evvel Zaman İçindeVarlık Yayınevi / İstanbul1957Masal
Nasrettin Hoca FıkralarıYeditepe Yayınları / İstanbul1957Fıkra
Âşık Ruhsatî Hayatı ve Şiirleriİstanbul Maarif Kitaphanesi / İstanbul1958Biyografi
Dede Korkut MasallarıDoğan Kardeş Yayınları / İstanbul1958Masal
Âşık GaripVarlık Yayınevi / İstanbul1958Biyografi
Kerem ile Aslı : Halk HikâyesiVarlık Yayınevi / İstanbul1959Hikâye
Tahir ile ZühreYeditepe Yayınları / İsstanbul1960Hikâye
Gökten Üç Elma DüştüDoğan Kardeş Yayınları / İstanbul1960Masal
Kulağımıza Küpe OlsunEkin Basımevi / İstanbul1962Diğer
Az Gittim Uz GittimDoğan Kardeş Yayınları / İstanbul1962Masal
Atatürk Hayatı ve EserleriMEB / Ankara1963Biyografi
Folklor ve EğitimMEB / Ankara1966Diğer
Keloğlan : Altın HeybeDoğan Kardeş Yay. / İstanbul1969Masal
Al Elma Yeşil Elmaİtimat kitabevi / İstanbul1969Masal
Tanrı VergisiMEB / Ankara1969Masal
Çift Çubuk ÜstüneMEB / Ankara1969Diğer
Köyün Orta DireğiMEB / Ankara1969Diğer
Yedi Köyün Yüz Karasıİtimat Kitabevi / İstanbul1969Masal
Dal Olur Eğilir Misin?İtimat Kitabevi / İstanbul1969Masal
Ağlayan Nar ile Gülen Ayvaİtimat Kitabevi / İstanbul1969Masal
DağarcıkMEB / Ankara1970Diğer
Emlik Kuzu ve Altın Gergefİtimat Kitabevi / İstanbul1970Masal
Zindandan Gelen Mektup ve Düşmez Kalkmaz Bir Allahİtimat Kitabevi / İstanbul1970Masal
Gözümüz Üstünde OlsunMEB / Ankara1970Diğer
HoşbeşMEB / Ankara1970Diğer
Gözü Yollarda Kalan Ana ve Anasız Kuzuİtimat kitabevi / İstanbul1970Masal
Aygın Baygın Sesİtimat kitabevi / İstanbul1970Masal
Saraydan Uçan Kuşİtimat Kitabevi / İstanbul1970Masal
Alişle Mavişİtimat Kitabevi / İstanbul1971Masal
Güldükçe Güller Açan Kızİtimat Kitabevi / İstanbul1972Masal
Folklor ve Halk Edebiyatı : Özellikleri Sözlü Gelenekleri ve Yazılı ÖrnekleriMEB / İstanbul1971Diğer
Milli Kurtuluş ve Yeniden DoğuşMEB / Ankara1972Diğer
Onlar Ermiş Muradınaİtimat Kitabevi / İstanbul1972Masal
Yiğitler Yiğidi Musacıkİtimat Kitabevi / İstanbul1972Masal
Sihirli Köpük ve Yaban Gülüİtimat Kitabevi / İstanbul1972Masal
Tellerinde Bülbüller Şakıyan Saz ve Bir Varmış Bir Yokmuşİtimat Kitabevi / İstanbul1972Masal
MasallarTürk Tarih Kurumu Basımevi / Ankara1997Masal

İlişkili Maddeler

Sn.Madde AdıD.Tarihi / Ö.TarihiBenzerlikİncele
1Mine Ergend. 02 Haziran 1964 - ö. ?Doğum YeriGörüntüle
2Kazancıgil, Ratibd. 1920 - ö. 12 Ağustos 2017Doğum YeriGörüntüle
3Ramazan Gökalp Arkınd. 21 Ağustos 1914 - ö. 26 Ocak 2011Doğum YeriGörüntüle
4Açıksöz, Hüsnüd. 1896 - ö. 27 Ağustos 1939Doğum YılıGörüntüle
5Bakı, Edip Alid. 1896 - ö. 1958Doğum YılıGörüntüle
6MİKAYIL (BOZALKANLI) BAYRAMOVd. 1896 - ö. ?Doğum YılıGörüntüle
7Yaşar Nabi Nayırd. 1908 - ö. 15 Mart 1981Ölüm YılıGörüntüle
8OZANOĞLU, İhsan Ozanoğlud. 15.04.1907 - ö. 13.02.1981Ölüm YılıGörüntüle
9İBRAHİM KIZILGÖZd. 1897 - ö. 1981Ölüm YılıGörüntüle
10Tığlı, Erhand. 14 Mart 1941 - ö. ?MeslekGörüntüle
11Enver Tuzcud. 1916 - ö. 1958MeslekGörüntüle
12İhsan Denizd. 8 Nisan 1960 - ö. ?MeslekGörüntüle
13Yalçın, Hüseyin Suatd. 1284 (1867) - ö. 21 Mart 1942Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
14Semenderoğlu, İsmail Safad. 1896 - ö. 03 Nisan 1948Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
15Mehmet Niyazid. 30 Kasım 1878 - ö. 28 Kasım 1931Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
16MEYDANİ/MEYDANİ MEHMET/MEYDANİ BABAd. 1865/1869? - ö. ?Madde AdıGörüntüle
17BALLI BABAd. ? - ö. ?Madde AdıGörüntüle
18AZBÎ BABAd. ? - ö. 1835Madde AdıGörüntüle