Madde Detay

Muharrem Celalî, 1358/1979 tarihinde Hemedan vilayetine bağlı Dergezin ilçesinin Kerefs bölgesinde dünyaya gelmiştir. Medrese eğitimi görmediği gibi herhangi bir kademede örgün öğrenime de katılmamış olması nedeniyle okuma yazma bilmemektedir. Buna karşılık, hayatını bütünüyle âşıklık üzerine kurmuş, geçimini temin etmek için başka bir iş koluna yönelmemiştir. Bu durum, onun nazarında âşıklığın sıradan bir kültürel uğraş değil, doğrudan doğruya bir yaşam tarzı olarak benimsendiğini göstermektedir.

Celalî, yaklaşık on iki yaşlarındayken âşıklık geleneğine ilgi duymaya başlamış, on beş yaşına geldiğinde ise meclislerde çöğür çalarak hikâye anlatmaya başlamıştır. Bu dönemle birlikte sanatçı kişiliğinin inşa süreci de hız kazanmış, kendi adını geri planda bırakarak “Âşık Erşed” mahlasını kullanmayı tercih etmiş, böylece geleneğin sembolik kimliğini içselleştirmiştir.

Onun sanat yolculuğunda en belirleyici kişi, ustası kabul ettiği Âşık Bala Han Danış Beyat’tır. Bala Han’ın yanında meclis düzeni, anlatı üslubu, dinleyiciyle iletişim ve geleneksel söyleyiş kalıpları konusunda derin bir birikim kazanmış, çıraklık süreci boyunca yalnızca teknik bilgi değil, âşıklığın ahlaki ve manevi ilkelerini de özümsemiştir. Çöğür icrasını ise Nicad Bünyadî’den öğrenmiştir. Bununla birlikte Erşed’in sanatsal formasyonu bu iki isimle sınırlı kalmamış, Âşık Mesiyollah ve Vesmekli Âşık Nöbet başta olmak üzere yaklaşık on kadar usta âşıktan doğrudan veya dolaylı biçimde makam, saz icrası ve üslup konularında faydalanmıştır. Bu çok kaynaklı öğrenim süreci, onu Hemedan sahasında farklı ustalık damarlarının buluştuğu bir sanatkâr hâline getirmiştir.

Âşık Erşed’in bu yoğun emek ve öğrenme arzusu, mesleğine duyduğu derin içsel bağlılıktan kaynaklanmaktadır. Sadece icra eden biri olmakla yetinmemiş, kendi bölgesinde tanınan, sözü ve sesi ciddiye alınan bir âşık olmayı hedeflemiştir. Bu amaçla eşiyle birlikte büyük bir zahmetle usta malı hikâye ve türküleri defterlere kaydetmiş, hikâyelerin hem mensur bölümlerini hem de manzum kısımlarını yazıya geçirerek sözlü gelenek ile yazılı kültür arasında bir köprü kurmaya çalışmıştır. Ancak evlerinde çıkan bir yangın sonucu bu defterlerin büyük bölümü tahrip olmuş, onun hafızasını yazıyla destekleme yönündeki çabası ciddi ölçüde zarara uğramıştır.

Usta-çırak silsilesini yalnızca öğrenen değil, aktaran bir halk sanatçısı olarak da sürdüren Âşık Erşed; Korveli Ümit Muslih, Kumlu Muhammed Zoği, Mehdi Cevahirî ve Mecid Hoşbaht gibi isimleri yanına alıp yetiştirmiştir. Bu bakımdan o, yalnızca bir icracı değil, geleneğin yeniden üreticisi ve taşıyıcısı konumundadır.

Coğrafi açıdan bakıldığında, oldukça geniş bir sahada etkinlik gösterdiği görülmektedir. Kum, Save, Hemedan, Kaşan, Zencan, Kerec ve Tahran gibi pek çok merkezde sayısız programda yer almıştır. Özellikle Hemedan ve Tahran’da devlet kurumları ile özel kuruluşlar tarafından kendisine verilen çok sayıdaki takdirname, onun hem sanatsal değeri hem de temsil gücü bakımından bölgesel bir otoriteye dönüştüğünü ortaya koymaktadır. Toylar, sünnet merasimleri, dost meclisleri, kongre ve konferanslar onun başlıca icra ortamlarıdır. Toplu icralarda çoğunlukla çöğür çalan Âşık Erşed’e; Kumlu Muhammed Zoği tef, İbrahim Kurbanî ise balaban ile eşlik etmektedir. Asıl balaban icracısı Hüseyin Ali Hüseynî olmakla birlikte gidilen bölgeye göre eşlik eden müzisyen kadrosunda değişiklikler olabilmektedir. Erşed, icralarında esas olarak çöğürü tercih etmekle beraber zaman zaman tar, balaban, zurna, divan ve bağlama gibi farklı çalgıları da kullanmaktadır.

Anlatı repertuvarı oldukça geniştir. Bildiği hikâyeler, silsile hâlinde Âşık Elbaba’dan Âşık Memmed Ali’ye, oradan da Âşık Bala Han’a ve nihayet kendisine uzanan bir zincir içinde şekillenmiştir. Her ne kadar Elbaba ve Memmed Ali’yi şahsen tanımamış olsa da icra ettiği metinlerde bu isimlerin etkisi açıkça hissedilmektedir. Repertuvarında yer alan başlıca halk hikâyeleri şunlardır: Ali Keliybeyli, Garip ile Şahsenem, Heste Kasım, Hemrah ile Selvinaz, Hesret ile Zöhre, Kerem ile Aslı, Mahmud ile Nigar, Memmed Beycan Sövdeger, Mesım ile Efruz Peri, Seyidi ile Peri, Şah İsmail, Tahir ile Zöhre, Tufarganlı Abbas ile Gülgez, Tilim Han ve Verege ile Gülşah.

Makam bilgisi açısından da son derece geniş bir yelpazeye sahiptir. İcra ettiği geleneksel makamlar arasında Bütün Şikeste, Çerrah, Dayıcan, Dübeytî, Gezme, Han Ayvaz, Heşterî, Kelekü, Kelle Geraylı, Kerevüs, Kesme Geraylı, Koba, Köroğlu, Maran, Mihreban, Osmanlı, Şahseven, Tahir Mirza, Yarım Şikeste/Mulam Şikeste, Yorgun Kerem, Zarıncı ve Zarıtma gibi pek çok makam bulunmaktadır.

Âşık Erşed’in şiir üretimi bulunmakla birlikte halk hikâyeciliği sahasında musannif bir âşık olarak yani kendisine ait yeni bir hikâye tasnifiyle öne çıkan özgün bir anlatısına rastlanmamıştır.