Cavit Orhan Tütengil

Cavit Orhan Öz
(d. 17 Ocak 1921 / ö. 7 Aralık 1979)
Öğretmen, Akademisyen, Denemeci, Yazar, Sosyolog, Düşünür
(Yeni Edebiyat / 20. Yüzyıl / Anadolu-Osmanlı-Türkiye)

Mersin'in Tarsus ilçesine bağlı Sebil köyünde doğdu. Annesi Meryem Hanım, babası Kıbrıslı Palabıyıkoğullarından köy öğretmeni olan Ali Rauf Tütengil'dir. Dördü erkek biri kız olmak üzere beş kardeşin en büyüğüdür. İlkokulu Ulaş köyünde okudu. Tarsus'ta başladığı ortaöğrenimini parasız yatılılık sınavını kazandığı İstanbul Haydarpaşa Lisesi'nde bitirdi. (1940). Yüksek Öğretmen Okulu öğrencisi olarak 1944’te İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Felsefe Bölümü'nü ve 1958’de aynı üniversitenin İktisat Fakültesi'ni bitirdi. 1944-1953 yılları arasında Antalya ve Diyarbakır Liselerinde felsefe, Kepirtepe ve Aksu Köy Enstitülerinde de meslek dersi öğretmeni olarak görev yaptı. 1950-1951 eğitim-öğretim yılını, Millî Eğitim Bakanlığı tarafından, mesleki incelemelerde bulunmak üzere gönderildiği Fransa’da geçirdi. Burada doktora çalışmalarına başladı. Paris izlenimlerini Varlık dergisinde yayımladı. 1951 yılında Türkiye'ye dönüp Aksu Köy Enstitüsü'nde görevine devam etti. 1952 yılında o yıl aynı okula meslek dersleri öğretmeni olarak atanan Şükriye Hanım ile evlendi. Bu evliliğinden iki çocuğu oldu. 1953’te İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi'ne sosyoloji asistanı olarak tayin edildi. 1956’da İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi'nde savunduğu "Montesquieu’nün Siyasi ve İktisadi Fikirleri" adlı doktora tezi ile Türk Dil Kurumu Bilim Ödülü’ne (1957) değer bulundu. 1960 yılında "İçtimai ve İktisadi Bakımdan Türkiye’nin Karayolları" adlı çalışmasıyla doçent oldu. On yıl sonra profesörlük unvanı aldı.

İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi, Gazetecilik Enstitüsü, Harp Akademisi ve Hacettepe Üniversitesi'nde dersler verdi. 1962-1963 eğitim-öğretim yılında İngiltere’de, British Museum’da yaptığı çalışma sırasında Dr. Rıza Nur’un elyazması kitaplarını ve Ziya Gökalp’ın Londra’da yayımlanan ilk yazısını bularak kamuoyuna tanıttı. Üniversite yıllarında Cahit Tanyol ile beraber İstanbul’da Değirmen (12 sayı, 1942-1944) adlı bir dergi çıkardı. 1953’te de Diyarbakır’da öğretmenlik yaparken Çizgi adlı fikir-sanat dergisini çıkardı. Türk Dil Kurumu, UNESCO Türkiye Temsilciliği, Türk Sosyal Bilimler, Türkiye Harsî ve İçtimaî Araştırmalar Derneği gibi kurumlarda üyeliklerde bulundu. İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Sosyoloji Enstitüsü Başkanı olan Prof. Dr. Cavit Orhan Tütengil, 7 Aralık 1979 sabahı, üniversiteye gitmek için İç Levent otobüs durağına doğru yürürken teröristler tarafından silahlı saldırıya uğradı ve öldürüldü. Öldüğünde 58 yaşındaydı. Cenazesi Zincilikuyu Mezarlığı'na defnedildi. Mezar taşına kendi yazısından şu alıntıya yer verildi: "Dünyamızı güzelleştirmeye bakalım. Can dostların ölümünden sonra yaşamanın bedeli, dünyamızı güzelleştirme doğrultusundaki çabalardadır."

İlk yazısı 1942 yılında Mersin'de yayımlanan Bağ dergisinde yer alan Cavit Orhan Tütengil; Değirmen, Çizgi, Yenilik, Yeni Ufuklar, Türk Dili, Milliyet Sanat, Sosyoloji Dergisi ve Cumhuriyet gibi süreli yayınlarda hikâye ve yazılarını yayımlamayı sürdürmüştür. Cahit Tanyol ile çıkardıkları Değirmen dergisinde "Cavit Orhan Öz" imzasını kullanmıştır. Temel ilgi alanı "Gelişme Sosyolojisi" olan Tütengil, sosyoloji üzerine çok sayıda araştırma, inceleme kitabı yayımlamıştır. Tütengil'e göre, Türkiye, bir geçiş ülkesidir. Bu geçişte pusula ise Atatürk'ün düşünceleridir. Atatürk'ün gençlere öğütleri arasında yer alan "benim yapmak istediklerimi tamamlayınız" sözü onun için özel bir yere sahip olmuştur. Yaklaşık on yıla varan öğretmenliği sırasında, eğitim sorunlarına sadece kuramsal değil, pratik düzeyde de öneriler getirmiştir. Yabancı ve Türk düşünürler üzerine monografiler hazırlamıştır. Atatürk'ü Anlamak ve Tamamlamak Tütengil’in 1953 yılından başlayarak Atatürk ve Cumhuriyet Türkiyesi üzerine yazıp yayımladığı makalelerle yanıtları ve onlara eklenen belgesel yazıları kapsamaktadır. Denemelerini Ağrı Dağındaki Horoz (1968) ve Temeldeki Çatlak Temeldeki Çatlak (1975) adlı kitaplarında toplamıştır.

Ziya Gökalp üzerine kapsamlı araştırmalar yapan Tütengil, basın tarihimiz ve yerel basın hayatımızla da yakından ilgilenmiştir. “Basın Sosyolojisine Giriş” niteliğindeki araştırması Yeni Osmanlılar'dan Bu Yana İngiltere’de Türk Gazeteciliği'nde, “fikri muhtevaya kavuşturulmak istenen siyasi bir eylem” olarak değerlendirdiği Türkiye dışı Türk gazeteciliğinin yüz yıllık sürecini ele almaktadır. Türkiye dışında 1867 yılında yayımlanmaya başlanan ilk Türk gazetesi ve Yeni Osmanlılar Cemiyeti’nin yayın organı olan Muhbir’le başlatılan bu çalışma, ilk sayısı 1962’de çıkan Abbottempo dergisiyle tamamlanmaktadır. Tütengil, kronolojik bir sırayla ele aldığı 20 gazete ve derginin Türkiye dışında çıkarılmasının sebeplerini, bu süreçteki siyasi ortamı ve karşılaşılan zorlukları sosyolojik açıdan değerlendirerek basın tarihimizin bir dönemine ışık tutmaktadır.

Sosyoloji ve basın tarihimizle ilgili başlıca kitapları; Köy Enstitüsü Üzerine Düşünceler (1948), Ziya Gökalp Bibliyografisi (1949), Prens Sabahattin (1954), Montesquieu'nün Siyasi ve İktisadi Fikirleri (1954), Ziya Gökalp Üzerine Notlar (1956), İçtimai ve İktisadi Bakımdan Türkiye'nin Kara Yolları (1961), Dr. Rıza Nur Üzerine (1965), Diyarbakır Basını ve Bölge Gazeteciliğimiz (1966), Azgelişmiş Ülkelerin Toplumsal Yapısı (1966), Köy Sorunu ve Gençlik (1967), Türkiye'de Köy Sorunu (1969), Sosyal Bilimlerde Araştırma ve Metot (1969), Azgelişmenin Sosyolojisi (1970), 100 Soruda Kırsal Türkiye'nin Yapısı (1975), Temeldeki Çatlak (1975), Atatürk'ü Anlamak ve Tamamlamak (1975), Prens Lütfullah Dosyası (Vedat Günyol ile birlikte) (1977) şeklinde sıralanabilir.

Kaynakça

Özerdim, Sami Nabi ve Perran Özben (1980). "Prof Dr. Cavit Orhan Tütengil Bibliyografyası". Sosyoloji Konferansları (XVIII., 1980). s. 163-200. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/101188 Erişim Tarihi: 16. 10. 2019]

Tezcan, Mahmut (1981). "Prof. Dr. Cavit Orhan Tütengil'in Eğitimci Kişiliği". Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Dergisi. C. 14. S. 1-2. s. 289-304.

Ülken, Yüksel (Haz.) (1984). İktisat Fakültesi Mecmuası: Prof. Dr. Cavit Orhan Tütengil'in Anısına Armağan (Özel Sayı 2). C. 38. S. 3-4.

Yalçın, Murat (Ed.) (2010). "Tütengil, Cavit Orhan". Tanzimat'tan Bugüne Edebiyatçılar Ansiklopedisi. C. 2. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları. s. 1049-1050.

https://t24.com.tr/haber/yarin-icin-dunu-unutma-bu-fotografa-iyi-bak-37-yil-once-katledilen-prof-tutengil-hala-orada-katilleri-nerede,375213 [Erişim Tarihi: 16.10.2019]

https://www.iskultur.com.tr/yazarlar/cavit-orhan-tutengil [Erişim Tarihi: 16.10.2019]

http://www.cumhuriyet.com.tr/haber/kultur-sanat/641227/Cavit_Orhan_Tutengil_aniliyor.html [Erişim Tarihi: 16.10.2019]

Madde Yazım Bilgileri

Yazar: İSA KOYUNCU
Yayın Tarihi: 24.10.2019

Eser AdıYayın eviBasım yılıEser türü
Ziya Gökalp BibliyografyasıTürkiye Felsefi, Harsî ve İçtimaî Araştırma Merkezi / İstanbul1945Bibliyografya
Köy Enstitüsü Üzerine DüşüncelerBerksoy Basımevi / İstanbul1948İnceleme
Prens Sabahattinİstanbul Matbaası / İstanbul1954Araştırma
Diyarbakır Basın Tarihi Üzerine Notlar: Gazetelerde Dergiler (1969-1953)İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Matbaası / İstanbul1954İnceleme
Ziya Gökalp Üzerine NotlarTürk Sosyoloji Cemiyeti / İstanbul1956İnceleme
Montesquieu’nün Siyasi ve İktisadi Fikirleriİstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi İçtimaiyat Enstitüsü / İstanbul1956İnceleme
İçtimai ve İktisadî Bakımdan Türkiye'nin KarayollarıElif / İstanbul1961İnceleme
Gazete ve Dergileri İnceleme Metoduİstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Gazetecilik Enstitüsü / İstanbul1961İnceleme
Türkiye'de Bölge Basını ve Diyarbakır GazeteciliğiTürkiye Harsî ve İçtimaî Araştırma Derneği / İstanbul1962İnceleme
Az Gelişmiş Ülkelerin Toplumsal Yapısıİstanbul Matbaası / İstanbul1966İnceleme
Ord. Prof. Dr. G. Kessler'in Sosyoloji Tarihimizdeki Yeri ve Türkiye'deki Yayınlarından BibliyografyasıSermet Matbaası / İstanbul1964Bibliyografya
Doktor Rıza Nur Üzerine Üç Yazı, Yankılar BelgelerÜçler / Ankara1965Araştırma
Az Gelişmiş Ülkelerin Toplumsal Yapısıİstanbul Matbaası / İstanbul1966İnceleme
Taşra GazeteciliğiEkonomik ve Sosyal Etüdler Konferans Heyeti / İstanbul1966İnceleme
Adapazarı'na Göç ve Çalışma Hayatına İntibak AraştırmasıSakarya Sosyal Araştırma Merkezi / Adapazarı1968Araştırma
Ağrı Dağındaki HorozÇan Yayınları / İstanbul1968Deneme
Türkiye'de Köy SorunuKitoş / İstanbul1969İnceleme
Az Gelişmenin Sosyolojisiİstanbul Üniversitesi / İstanbul1970İnceleme
Türk Halkının Mümeyyiz VasıflarıMilli Güvenlik Akademisi / İstanbul1970İnceleme
Az Gelişmiş Ülkeler ve Gelişme İktisadı Konularındaki Türkçe Kitaplar ve Yazılar Bibliyografyası? / ?1971Bibliyografya
Mustafa Kemal Çizgisi? / Ankara1975İnceleme
Temeldeki ÇatlakÇağdaş / İstanbul1975Deneme
Fındıkoğlu Üzerine Notlarİstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Matbaası / İstanbul1976İnceleme
Prens Lûtfullah DosyasıÇan Yayınları / İstanbul1977İnceleme
100 Soruda Kırsal Türkiye'nin Yapısı ve SorunlarıGerçek Yayınları / İstanbul1977İnceleme
Montesquieu: Siyaset ve İktisat Açısından Bir YaklaşımCem Yayınevi / İstanbul1977İnceleme
Bunalımlar Türkiye'si ve Aşılamayan Dönemeçler? / İstanbul1979İnceleme
Olaylar - Yayınları - Haberlerİstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Matbaası / İstanbul1979İnceleme
Ülken Üzerine Notlarİstanbul Matbaası / İstanbul1979İnceleme
1927 Yılında TürkiyeTürk Tarih Kurumu Basımevi / Ankara1980İnceleme
Atatürk'ü Anlamak ve TamamlamakVarlık Yayınları / İstanbul1981Deneme
Yeni Osmanlılar'dan Bu Yana İngiltere'de Türk Gazeteciliği 1867-1967Belge / İstanbul1985İnceleme
Atatürk'ün Milliyetçilik AnlayışıCumhuriyet Kitapları / İstanbul2010İnceleme
Memleket Saat AyarıCumhuriyet Kitapları / İstanbul2010Deneme

İlişkili Maddeler

Sn.Madde AdıD.Tarihi / Ö.TarihiBenzerlikİncele
1SIDKî/SITKI-PERVANE, Zeynel Abidin (Sıtkı Baba)d. 1863-1865 - ö. 1928Doğum YeriGörüntüle
2Uysal, Halild. 28 Kasım 1939 - ö. ?Doğum YeriGörüntüle
3Yavuz Ahmet Koçd. 1978 - ö. ?Doğum YeriGörüntüle
4Şükrulla Yusupovd. 1921 - ö. ?Doğum YılıGörüntüle
5VELİ, Hüseyin Kalabad. 1921 - ö. 1973Doğum YılıGörüntüle
6Cumalı, Necatid. 13 Ocak 1921 - ö. 10 Ocak 2001Doğum YılıGörüntüle
7M. Niyazi Akıncıoğlud. 1919 - ö. 1 Şubat 1979Ölüm YılıGörüntüle
8REMZİ/ŞİNEKLİ, Hüseyin Remzi Abbasoğlud. 1911 - ö. 07.05.1979Ölüm YılıGörüntüle
9Sadi Uluırmakd. 1925 - ö. 15 Eylül 1979Ölüm YılıGörüntüle
10Deniz Uzunoğlud. 19 Kasım 1981 - ö. ?MeslekGörüntüle
11İpek, Yüceld. 19 Mayıs 1940 - ö. ?MeslekGörüntüle
12Hüseyin, Kazım Kadrid. 1870 - ö. 17 Ocak 1934MeslekGörüntüle
13Gündüz, Seçkind. 1949 - ö. ?Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
14Orkun Uçard. 01 Haziran 1969 - ö. ?Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
15Tevfik Uyard. 17 Ekim 1985 - ö. ?Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
16Orhan, Muhteremd. 1924 - ö. ?Madde AdıGörüntüle
17Benekçi, Şerifd. 01 Haziran 1952 - ö. 08 Eylül 2008Madde AdıGörüntüle
18Orhan Şaik Gökyayd. 16 Temmuz 1902 - ö. 2 Aralık 1994Madde AdıGörüntüle