Erişirgil, Mehmet Emin

(d. 1891 / ö. 07 Şubat 1965)
Eğitimci, Akademisyen, Yazar, Devlet Adamı
(Yeni Edebiyat / 19. Yüzyıl / Anadolu-Osmanlı-Türkiye)

İstanbul’da doğdu. Babası Mustafa Dilaver Bey, Niğde’de tahrirat kâtipliği ve rüştiye mektebi muallimliği yaptıktan sonra İstanbul’a gelmiş ve burada Adliye Nezareti istintak dairesi kâtip ve mümeyyizliğinde bulunmuştur. Annesi Hatice Nesibe Hanım da Niğdeli tanınmış bir aileye mensuptur. Beşiktaş Sıbyan Mektebi’nde ilk, Fatih Rüştiyesi’nde orta, Mercan İdadisi’nde lise tahsilini birincilikle bitirdi. 1911’de Mülkiye’den pekiyi derece ile mezun oldu. Mülkiye Mektebi son sınıfta iken Orman ve Ziraat Nezareti Baytar Dairesinde, daire kâtibi olarak çalışmaya başladı. O sırada daire müdür muavini olan M. Akif Ersoy’dan her bakımdan istifade etti. Mezuniyetinin ardından Meclis-i Âyan Zabıt Kâtipliği’ne atandı. Kısa bir süre sonra açılan sınavı kazanarak Yatılı İstanbul Sultanisi Malumat-ı Medeniye, Kanuniye ve İktisadiye öğretmeni oldu. Ayrıca 1912’de felsefe ve psikoloji dersleri vermeye başladı. 1914’te İstanbul Sultanisi felsefe muallimliğine ek olarak Kabataş, Davutpaşa ve Vefa Sultanilerinde felsefe muallimliklerinde bulundu. Daha sonra Evkaf Nezâreti Kalem-i Mahsûs Mümeyyizliği’ne getirildi. 1915’te Kadıköy Numune Mektebi Müdürlüğü’ne terfi etti. Aynı yıl, Maarif Nazırı Şükrü Bey’in isteği ile Darülfünun’a felsefe müderris muavini (doçent) olarak geçti (Kaya 2010:137). 1918’de felsefe tarihi müderrisliğine terfi etti. Felsefe kürsüsü başkanlığı ve Mütareke döneminde Edebiyat Fakültesi müdürlüğü yaptı. 1919 Aralık ayında yapılan seçimlerle Niğde mebusu olarak 12 Ocak-18 Mart 1920 tarihlerinde faaliyet gösteren son Meclis-i Mebusan’a girdi. Meclisin kapanması üzerine Darülfünundaki görevine döndü. 1926’da Maarif Vekâleti Talim ve Terbiye Dairesi Başkanlığı’na getirildi. 1928’de kurulan ve Latin alfabesine geçişin alt yapısını hazırlamakla görevlendirilen Dil Encümeni’nde üye olarak çalıştı. Daha sonraki yıllarda Maarif Vekâleti Müsteşarlığı, İstanbul Maarif Müdürlüğü, Yüksek Muallim Mektebi Müdürlüğü görevlerinde bulundu. 1936’da Mülkiye Mektebi Müdürü ve Sosyoloji, İktisadi Doktrinler Tarihi Profesörü oldu ve 1942’ye kadar bu görevde kaldı. Bu görevi sırasında 1939-1942’de Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi dekan vekilliği görevini de yürüttü. 1942’de Zonguldak milletvekili olarak meclise girdi. 2. Hasan Saka kabinesinde Gümrük ve Tekel Bakanı, 1949’da Şemsettin Günaltay kabinesinde İçişleri Bakanı oldu. 1950’de kabine ile birlikte bakanlıktan ve milletvekilliğinden ayrıldı ve hayatının geri kalanını fikir adamı ve yazar olarak sürdürdü. 7 Şubat 1965’te Ankara’da vefat etti. Cebeci Asri Mezarlığı’na defnedildi (Bayraktar 2008: 527).

Mehmet Emin Erişirgil ilk akademik yazılarını Darülfünun Edebiyat ve İlahiyat Fakültesi Mecmualarında yazdı. Bunu Ziya Gökalp’ın etkisindeki Yeni Mecmua’daki yazıları takip etti. 1922’den sonra Dergâh ve Mihrap dergilerinde devamlı makaleler yazdı. Talim ve Terbiye Başkanlığı sırasında hazırlanan ilk öğretim programının girişinde, pragmatik görüşün Türkiye Maarifi’ne tatbik edilmesini savundu. Aynı yıl Hayat dergisini çıkarmaya başladı. Buradaki yazılarıyla pragmatizmi savundu. Derginin manifestosu niteliğinde olan “Hayat Ne İçin Çıkıyor” başlıklı yazısında Türk İnkılâbının felsefi tefsirini yapmaya girişirken pragmatizmi bir tavır ve yöntem olarak benimsediğinin de ipuçlarını verir. Hayat Mecmuası’ndaki yazıları, Milli Mecmua yılları için ciddi bir hazırlık ve altyapı devresi olarak görünmektedir. Bu dönemdeki yazıları çağdaş medeniyeti anlamaya ve onu yurda taşıyacak milli bir heyecan ve coşku ile yeniden üretmek üzerinde odaklanmıştır. Başlıca konu ve problemleri; hürriyet, demokrasi, inkılâp, cumhuriyet, medeniyet, eğitim ve vatandaşlık gibi sosyal felsefe üzerinedir. Ayrıca Türkçeye kazandırdığı tercüme eserleri ve pek çok telif eseri de bulunmaktadır.

Mehmet Emin Erişirgil Cumhuriyet döneminin felsefe ve düşünce ortamını şekillendiren önemli aktörlerinden biridir. Bir yandan Darülfünun’da verdiği dersler ve yayın faaliyeti, öte yandan da halka yönelik olarak bizzat çıkarılmasına öncülük ettiği dergilerdeki yayınları; çağdaş kavram ve fikirlerin memlekette anlaşılması ve yerleştirilmesini amaçlar. Bu yanıyla, Cumhuriyet kuşaklarının ihtiyaç duydukları entelektüel atmosferi yaratmak için çalışanlar arasında yer alır.

Mehmet Emin’in daima, evrensel değerlerle milli değerleri tanımak, anlamak, yorumlamak ve hatta bütünleştirmekten yana olduğu görülür. Üzerlerinde düşündüğü, yazılarına, derslerine ve eserlerine konu edindiği filozofları sadece felsefe tarihi okutan bir hocanın ilgi ve yönelimiyle ele almamıştır. Her filozoftan toplumun ve memleketin ihtiyaç duyduğu zihniyeti derlemeye çalışmıştır. Mehmet Emin’in zihninde “aydınlanma” daima bir hedef ve gaye olarak bulunmuştur. İnsan aklının doğasının ve sınırlarının araştırılması, batının geçirdiği aydınlanma çağı sonrasında ortaya çıkan pozitivizm ve pozitivizmin getirdiği bilim, felsefe, ahlak ve siyaset görüşleri onun ilgi alanı içindedir. Darülfünun’da verdiği Descartes ve Kartezyenlere ilişkin dersler ve özellikle Kant Felsefesi’ne ilişkin kaleme aldığı eseri; Batı medeniyetinin felsefi temellerini anlamaya ve yorumlamaya yöneliktir. Bu amaca uygun olarak Batı medeniyetinin temellerini sorgulamış; akıl, bilim, tecrübe, ahlak, hürriyet ve tesamuh gibi değerlerin dönüştürücü gücünü tespit etmiştir (Bayraktar 2009: 78).

Mehmet Emin’in düşünce dünyasını besleyen filozoflarla ilişkisine ve onları algılayışına genel hatlarıyla bakacak olursak, onun hemen hemen hiçbir filozofu bir üstat olarak benimsemediği görülür. Bu onun felsefi bir duruşu olmadığı anlamına gelmemelidir. İlgilendiği ve kendi düşüncesi doğrultusunda yeniden ürettiği pek çok filozoflar vardır. Bunlardan Sokrates, Descartes, Leibniz ve Kant üzerine telif eserler kaleme almış, Bergson’dan, “Ahlak ve Dinin İki Kaynağı” adlı eseri tercüme etmiş ve Nietzsche, W. James, J. Dewey, E. Boutroux gibi filozofları da tanıtmış, kendi düşüncesini geliştirirken onları eleştirerek kullanmış ve yararlanmıştır.

Kaynakça

Kaynakça

Bayraktar, Levent (2008). “Mehmet Emin Erişirgil”, Türkiye’de Sosyoloji İsimler-Eserler, (ed. M. Çağatay Özdemir). Ankara: Phoenix Yay. s. 527-554.

Bayraktar, Levent (2009). “Darülfünun’da Bir Felsefe Hocası: Mehmet Emin Erişirgil”, Felsefe Dünyası, Sayı 50. s. 64-80.

Kaya, Cüneyt (2010). “Mehmet Emin Erişirgil: Bergsonculuktan Pragmatizme Bir Darülfünun Hocası”. Kutadgubilig. Sayı 18. s. 129-180.

Madde Yazım Bilgileri

Yazar: PROF. DR. LEVENT BAYRAKTAR
Yayın Tarihi: 11.11.2018

Eser AdıYayın eviBasım yılıEser türü
Yeni Malumat-ı Medeniye ve KanuniyeArtin Asaduryan ve Mahdumları Matbaası / İstanbul1330/1914İnceleme
Kant ve FelsefesiMaarif Vekaleti , / Ankara1339/1923İnceleme
SokratKanaat / İstanbul1932İnceleme
Kanttan ParçalarDevlet Matbaası / İstanbul1935İnceleme
Hukukun Muhtelif Cepheleri ve Hukuk İlmiHukuk İlmini Yayma Kurumu / Ankara1938İnceleme
Filozofiye BaşlangıçMaarif Vekaleti / Ankara1939İnceleme
Ekonomi MeslekleriMilli Eğitim Basımevi / Ankara1945İnceleme
Felsefeye BaşlangıçMilli Eğitim Bakanlığı / Ankara1947İnceleme
Bir Fikir Adamının Romanı Ziya Gökalpİnkılap Kitabevi, / İstanbul1951Roman
Kadın ErkekHamle Matbaası / İstanbul?İnceleme
Merak ve DikkatDoğuş Matbaası / Ankara1956İnceleme
Neden Filozof YokGüzel İstanbul Matbaası / Ankara1957İnceleme
İhmalMaarif Yayıevi / Ankara1958İnceleme
Türkçülük Devri Milliyetçilik Devri İnsanlık DevriGüzel İstanbul Marbaası / Ankara1958İnceleme
İslamcı Bir Şairin Romanı Mehmet AkifTürkiye İş Bankası / İstanbul1986Roman
Descartes ve KartezyenlerÇizgi Kitabevi / Konya2006İnceleme
BildiklerimMülkiyeliler Birliği Vakfı Yayınları / Ankara2010Hatıra

İlişkili Maddeler

Sn.Madde AdıD.Tarihi / Ö.TarihiBenzerlikİncele
1Günay, Cahided. 1970 - ö. ?Doğum YeriGörüntüle
2Selman Mined. 1948 - ö. ?Doğum YeriGörüntüle
3Kenan Hulusi Korayd. 1906 - ö. 23 Mayıs 1943Doğum YeriGörüntüle
4Işıtman, İshak Refetd. 1891 - ö. 17 Ekim 1946Doğum YılıGörüntüle
5FERDÎ, Muammer Ferdîd. 1891 - ö. 1915Doğum YılıGörüntüle
6Gerçek, Selim Nüzhetd. 1891 - ö. 12 Aralık 1945Doğum YılıGörüntüle
7ORUC MEMMEDOVd. 1905 - ö. 1965Ölüm YılıGörüntüle
8İSMAİL COŞARd. 1903 - ö. 1965Ölüm YılıGörüntüle
9DEMLÎ/DELİ MOLLA, Hasan Coşkund. 1887 - ö. 20.01.1965Ölüm YılıGörüntüle
10Enver Bakid. 1943 - ö. ?MeslekGörüntüle
11Dölek, Sulhid. 20 Eylül 1948 - ö. 7 Kasım 2005MeslekGörüntüle
12Ayşen Işıkd. 1968 - ö. ?MeslekGörüntüle
13Ayel, Edipd. 23 Ağustos 1894 - ö. 17 Ocak 1957Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
14Fatma Fahrünnisa [Tezcan]d. 31 Temmuz 1876 - ö. 13 Ocak 1969Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
15Celal Nuri İlerid. 15 Ağustos 1882 - ö. 2 Kasım 1938Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
16FEYZÎ, Mehmed Emîn Feyzî Efendi, Ayaşlıd. 1807 - ö. 1855 ds.Madde AdıGörüntüle
17ZÂ’İK, Şeyh Mehmed Emîn Efendid. 1794-95 - ö. 1852-53Madde AdıGörüntüle
18Doğan, D. Mehmetd. 4 Eylül 1947 - ö. ?Madde AdıGörüntüle