Fikret Adil

Kuloğlu, Bir İstanbullu, Kamertan, Kemertan, fa
(d. 7 Ocak 1901 / ö. 5 Haziran 1973)
Gazeteci, Yazar, Çevirmen, Sanat Eleştirmeni
(Yeni Edebiyat / 20. Yüzyıl / Anadolu-Osmanlı-Türkiye)

Tam adı Fikret Adil Kamertan'dır. İstanbul Çengelköy’de 7 Ocak 1901 tarihinde doğmuştur. Babası, askerî hekim, operatör Mahmut Adil Bey’dir (1871-1938). Mahmut Adil Bey, edebiyatla ilgili bir kimseydi ve Tevfik Fikret’in hayranlarındandı. Bir oğlu olunca ona Fikret adını vermiştir. Babası mesleğiyle ilgili bazı çeviriler yapmıştır. Asepsi ve antisepsiyle ilgili ilk eser onun çevirisidir. Baha Toven’le birlikte Allan Kardec’ten ispritizmayla ilgili bir kitap da çevirmiştir. Arap harflerinin bırakılıp Latin harflerinin kabulü sırasında Türk grameri üzerine araştırma ve denemesi vardır. Fikret Adil, 1934’te Soyadı Kanunu çıktığı zaman, kendi adıyla oldukça geniş bir ün yapmış olduğundan, yazılarında gene Fikret Adil adını korumuş, babasının soyadını kullanmamıştır. Ancak çeşitli takma adlarla yazılar yazmış, birçok yazısında da "fa" kısaltmasını kullanmıştır (Adil 2017: 8). Bunun yanı sıra "Bir İstanbullu", "Kuloğlu", "Kamertan", "Kemertan" imzalarını da kullanmıştır (İstanbul Ansiklopedisi 2000: 103).

Fikret Adil ilk ve ortaöğrenimini Galatasaray Mekteb-i Sultanisi’nde yaptı (1912-1918). Ancak Birinci Dünya Savaşı çıkınca, son sınıflar kapandığından okulu bitiremedi; basın hayatına atıldı. İlk yazıları bir amatör olarak Şebab dergisi ile Payitaht gazetesinde çıktı. Daha sonra, bir yandan Alay, Zümrüdü Anka gibi mizah dergilerinde yazılar yayımlarken, Şirketi Hayriye ve Düyunu Umumiye’de görev aldı. Fikret Adil 1908’de pek küçük yaşta annesini kaybetmişti. Babası da Dokuzuncu Kolordu başhekimliğiyle savaş yılları boyunca Yemen’de kalmıştı. Bütün yük onun omuzlarında idi. O zamanlar, bugünkü gibi basın hayatı bir ailenin geçimini tamamıyla sağlayamadığından ek görevlerde çalışmak zorunluluğu vardı. Müskirat Umum Müdürlüğü’nde, Muhtelit Mübadele Komisyonu’nda ek görevler almıştır. Askerlik görevi 1921-23 yıllarına rastlar. Bütün çocukluğu ve ilk gençliği Eyüp Sultan’da geçmiştir.

Fikret Adil 1922’de profesyonel olarak Vakit gazetesinde işe başladı. Daha sonra Tanin, Akşam, Milliyet gazetelerinde ve son ikisinin Fransızca baskılarında çalıştı. O sıralarda ayrıca Cumhuriyet gazetesiyle beraber üç gazetenin Fransızca baskıları yapılıyordu. Fikret Adil’in çalıştığı gündelik gazeteler, sırasıyla: Cumhuriyet, Son Posta, Politika, İkdam, Son Telgraf, Ulus, Zafer, Haber, Tan, Yeni İstanbul ve Son Havadis’tir. Kendi başına Artist adlı haftalık resimli bir sanat dergisi de çıkarmış olan Fikret Adil’in yazılarını yayımladığı dergiler de şunlardır: Hareket, Yeni Adam, Ağaç, S.E.S., Aydede, Yeditepe, Akis ve Meydan. Bu yayın organlarında haber, fıkra, hikâye, telif ve çeviri roman, röportaj, sanat kronikleri yazmıştır. Anadolu Ajansı’nda, İkinci Dünya Savaşı’nda Amerikan Haberler Bürosu’nda çalışmış, TASS ile Stefani ajanslarında çevirmen olarak görev almıştır. En son görevi Türkiye İş Bankası Yayın Danışmanlığı olmuştur. Emekli olduktan sonra bir süre Akbank’ta da bu görevi sürdürmüştür.

Gazeteci olarak 1927’den itibaren ve sırasıyla Macaristan, Yunanistan, Kıbrıs, İtalya, Tunus, Cezayir, Fas, Libya, Mısır, Lübnan, Suriye, İngiltere, Hindistan, Hollanda, Pakistan’a gitmiş, gezi izlenimlerini yayımlamıştır (Adil 2017: 8). Bir Charlie Chaplin incelemesi olan ilk telif eserini 1931’de yazmıştır. Türkiye’de sinema üzerine eleştiri yazıları yayımlayan ilk yazar olan Fikret Adil, Cumhuriyet’in onuncu yıldönümünde Türkiye’ye davet edilen Sergey Yutkeviç ve Lev Oskaroviç Arnstam ile Ankara, Türkiye’nin Kalbi (1934) adlı bir belgesel filme imza atmıştır (İstanbul Ansiklopedisi 2000: 103).

Sanat yazılarını Ağaç, Ses (1936-1942), Yücel ve özellikle Yeditepe dergilerinde (1950-1970) yayımladı (Kurdakul 1973: 12-13). Meydan dergisinde resim ve sinema kronikleri yaptı. Gazete yazıları çoğunlukla şiir, öykü, müzik, resim, tiyatro, heykel gibi edebiyat ve sanatın ön planda tutulduğu konulardan ve bunların eleştirilerinden oluşmaktadır. Bazı çeviri ve uyarlamaları Şehir Tiyatroları ve Devlet Tiyatroları’nda sahnelendi (Tanzimat’tan Bugüne Edebiyatçılar Ansiklopedisi 1985). Sanat Dostları Derneği ile P.E.N.'in Türkiye kolu kuruculuğunu yaptı. Daha çok gazetelerde çıkan sanat yazıları, röportajlar ve hikâyeleri ile tanındı. Evi uzun yıllar sanatçıların toplanığı tartıştığı bir mahfel hüviyetini gösterdi (Türk Dili ve Edebiyatı Ansiklopedisi 1977: 38).

Fikret Adil, 1933 yılı Eylül ayında, Cihangir’deki Yavuz Apartmanı’nın beşinci katında, ressam Zeki Faik İzer’in evinde, beş ressam ve bir heykeltıraşın oluşturduğu D Grubu’nun da şahididir. Yaşadıklarını kaleme alarak bu tarihî olayı kayda geçirdi: D Grubu ve Türkiye’de Resim (1947) (İstanbul Ansiklopedisi 2000: 103). Yakalandığı Parkinson hastalığının tedavisi için gittiği İsviçre’de öldü. İstanbul Eyüp Mezarlığı’nda gömülüdür (İstanbul Kültür ve Sanat Ansiklopedisi 1982: 273).

Yazarın Semih Lütfi’nin Suhûlet Kütüphanesi tarafından 1933 yılında basılan Asmalımesçit 74 isimli kitabı çok ses getirdi. 2000’li yılların başında, Fikret Adil’in kitapları İletişim Yayınları tarafından “İstanbul” serisi içerisinde basıldı. 2015 yılında ise Sel Yayıncılık, yazarın kitaplarının yeniden baskılarını “Fikret Adil Kitaplığı” serisi altında okuyucuyla buluşturdu (http://postdergi.com/istanbulda-bir-bohem-fikret-adil/ Uysal, 2019).

Yapıtlarından Asmalımescit 74 (1933, 1953, 1988), kitaba adını veren sokağa yakın bir yerde 1930'larda bir grup sanatçının sürdürdüğü bohem yaşayışını canlandırır. Bu yıllarda, farklı sanat alanlarında çalışmaları bulunan sanatçılar, birbirine zıt dünya görüşlerine sahip olanlar da dâhil olmak üzere, Fikret Adil’in insanı büyüleyen sohbetinin etrafında toplanmaktadırlar. Fikret Adil’in dost meclisleri meşhurdur. Kişiler arasında ressam İbrahim Çallı, şair Necip Fazıl Kısakürek, yazar Peyami Safa, tamburi Mesut Cemil, gazeteci Nizamettin Nazif Tepedelenlioğlu gibi gerçek kişiler, yabancı gazeteci ve kadın sahne sanatçıları yer alır. Alyon Sokağı köşesindeki ayak meyhanesi, köprübaşındaki seyyar pilavcı, sanatçıların gidip geldiği Petrograd, Gardenbar, Tokatlıyan, Meserret, Beyoğlu'ndaki barlar, randevuevleri kitapta geçen dönemin yaşamına ilişkin mekânlar arasındadır. Asmalımescit, dönemin kültür-sanat çevrelerinin buluşma noktası olarak karşımıza çıkar (Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi 1993: 79). Pera ve Galata'yı iki ayrı kutup kabul edersek, Asmalımescit Sokak üstlendiği misyon nedeniyle üçüncü bir kutuptu desek yeridir. Fikret Adil'in Beyoğlu'ndaki bohem hayatını anlattığı Asmalımescit 74 adlı kitabının ismini aldığı 74 numaranın da çok özel bir yeri vardır. 1930’lu yıllardan itibaren uzun bir zaman boyunca sanat çevreleri tarafından sevilen bir sanat mekânı olan Asmalımescit’in günümüzde aynı işlevi sürdürdüğünü söylemek pek de mümkün görünmüyor.

Yazarın İntermezzo (1955, 1988) kitabı Yunan aktörü Giorgos (Yorgos) Pappas ile İstanbullu Musevi kızı Tina'nın aşk serüvenini anlatır. Pappas'ın annesi Yunanlı kadın şair, İstanbul doğumlu Theoni Drakopoulou (1885, İstanbul-1968, Atina)'dur. İntermezzo (Bohem Hayatı)’nun ön sözü, Fikret Adil’in sadık dostu ve bohem hayatının şahitleri arasında olan Hüsamettin Bozok tarafından kaleme alınmıştır. Bu ön söz, okuyucu için çok kıymetlidir çünkü metni okuduktan sonra, kitabı okumaya devam ederken artık bizler de Fikret Adil’in masasına konuk oluyoruz. Aynı zamanda bu çalışmada da adı geçen ön sözden çok yararlanılmıştır. İntermezzo’da Yunanlı bir tiyatrocu ile zengin Musevi bir ailenin genç kızları Tina arasındaki tutkulu ve kabullenilmeyen aşkın izdüşümleriyle karşılaşıyoruz. Pappas, her ortamda kadınların ilgisini çeken ve dikkatleri üzerine toplayan yakışıklı bir tiyatrocu, Tina ise ailesi tarafından 'iyi yetiştirilmiş' bir genç kadındır. Dolayısıyla ailenin gözünde Tina’nın böyle çapkın ve hoppa bir erkekle birlikte olması söz konusu değildir. Pappas ve Tina, İstanbul’da mutluluklarını inşa edemeyeceklerini anlayınca arkadaşlarının yardımıyla Atina’ya kaçarlar. Tina’nın babası da çok kıymet verdiği kızını geri dönmeye ikna etmek için peşlerinden Atina’ya gider. Pappas ve arkadaşları Tina’yı kurtarmak için bir plan yapar ancak sonuç hiç de okuyucunun umduğu gibi olmaz. Kitap, Pappas’ın okuyucuya sürpriz olan kararıyla son buluyor. Anlatı boyunca Pappas ve genç sevgilisi Tina’nın hikâyesini okurken aslında asıl tanıklık ettiğimiz dönemin sanat çevresinin arasındaki ilişkiler, bu ilişkilerin kurulduğu mekânlar, sahneler, toplumun sanatçıya bakışıdır. Tüm bunlar derin analizler ve betimlemelerle okuyucuya sunulmaz ancak o dönemle ilgili bilgi edinmek isteyen meraklı okuyucular için bir izlek oluşturduğu söylenebilir.

Beyaz Yollar Mavi Deniz (1950, 1993) kitabı gezi notlarından oluşur. Ölümünden sonra kitaplaştırılan Avare Gençlik-Gardenbar Geceleri (1990) ile Deli Saraylı'da da (1993) İstanbul yaşamından kesitler yer alır (Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi 1993: 79). Fikret Adil’in gazete ve dergi sayfalarında kalmış elli kadar çeviri romanından bazıları Aşk Arayan Adam (Pitigrilli), İngiltere Mektupları (Karel Çapek), David Golder (İréne Nemirovski), Avrupa Anonim Şirketi (İlya Ehrenburg), Kıyamet Günü (Cami), Mahmud’un Dalgası (Bernard Shaw’un Blancot Posnet adlı eserinden), Denizin Sükûtu (Vercors) sayılabilir. Gazete sayfalarında kalmış röportaj ve gezi notları ise Edebi Mülâkatlar (1928), Ölümle Karşılaşanlar, Paris (1930), Yunanistan (1935), Kıbrıs (1952-1955), Akdeniz Çevresi İslâm Memleketleri (1953), İngiltere (1955), Hindistan (1959), Pakistan (1961) olarak sayılabilir (Adil 2017: 8). Kitap olarak yayımlanmamış 1961 tarihli "O Geceler" isimli metni mevcuttur.

Bir zamanlar İstanbul’un Pera semtinde yaşanan bohem hayatını anlatmış olan ender kişilerden biridir Fikret Adil (İstanbul Ansiklopedisi, 2000: 103). Eserlerinde genel olarak İstanbul ve İstanbul'un bohem hayatını, şahit olduğu kişilerin yaşantılarını kitap karakterleri olarak karşımıza çıkmaktadır. Kullandığı takma isimlerinde birisinin 'Bir İstanbullu' olması da tesadüf değildir. İstanbul'un bohem hayatı dışında, çokça gezi yazısına da rastlanmaktadır. Yazılarındaki dil ve söyleyiş tarzı olarak anlatıcının kendisi olduğu görülmektedir.

Fikret Adil esas olarak gazetecidir ve ağırlıklı olarak da gazete yazıları yazmıştır. Diğer bir ağırlık noktasını da çeviri uğraşı oluşturmaktadır. Fikret Adil'in çalışmalarına bakıldığında roman, anı, hikâye, gezi yazıları, sanat eleştirileri, sanat kronikleri dâhil çok geniş bir yelpazede eserler verdiği görülmektedir. Gazetecilik hayatından başka, ağırlıklı olarak tiyatro piyesleri çevirdiği ve uyarlamalar yaptığı da tespit edilmiştir. Türkiye’de sinema eleştirmenliği konusunda öncü yazar olması da dikkate değer önemli bir konudur. Bu kadar zengin yayın çeşitliliği olması kendisinin entelektüel kişiliğine gönderme yaparken, evinin uzun yıllar sanatçıların toplanıp tartışmaların yapıldığı bir mahfil hüviyetini göstermesi de onun yazdığı bohem hayatını birebir yaşayarak tanıklık ettiğinin en önemli kanıtıdır. P.E.N. Kulüb’ün Türkiye Kolu kuruculuğunu yapmış olması, vizyoner bir kişiliğe sahip olduğunu göstermektedir.

Edebiyattan resme geniş bir yelpazede sanat takipçisi olan Adil, aynı zamanda kaleme aldığı eleştiri yazılarıyla da dönemin sanatsal gelişiminde büyük rol oynamıştır. Dönemin sanatçılarının eserlerini eleştirirken kişisel ilişkilerinden bağımsız davrandığı, tüm bunların yanında, o yıllarda özellikle Beyoğlu ve Pera’daki yaşantı hakkında en berrak anıları bizimle paylaştığı görülür. Okur, yazarın kitaplarını okurken âdeta bir fotoğraf karesini inceliyormuş gibi hisseder. Fikret Adil’den söz edilirken kullanılan 'bohem' tanımlaması, yaşadığı dönemde onun sanatla ne kadar iç içe olduğunu kanıtlar niteliktedir. Kendisi aynı zamanda en önemli resim koleksiyonerlerinden biridir.

Fikret Adil hakkında yazılan yazılarda çok iyi ve vefalı, gerçek bir dost olduğu mesleki uğraşlarından önce bahsedilmektedir. Yaşadığı dönemde Beyoğlu çevresindeki kültür, sanat ve edebiyat üçlemesinin gelişmesine, hatta birçok alanın oluşmasına öncülük ettiği, katkı sağladığı o dönemde yaşamış tanıkların yazılarının dışında çalışmalarının çeşitliliği, zenginliği de bu durumu belgelemektedir.

Kaynakça

(1977). Türk Dili ve Edebiyatı Ansiklopedisi, Devirler/İsimler/Eserler/Terimler. C. 1. İstanbul: Dergâh Yayınları.

Adil, Fikret (1982). İstanbul Kültür ve Sanat Ansiklopedisi. C. 1. İstanbul: Tercüman Gazetesi Kültür Yayını.

Adil, Fikret (1993). Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi. C. 1. İstanbul: Kültür Bakanlığı ve Tarih Vakfı’nın Ortak Yayını.

Adil, Fikret (2000). İstanbul Ansiklopedisi. C. 1. İstanbul: NTV Yayınları.

Adil, Fikret (2017). Avare Gençlik & Gardenbar Geceleri. İstanbul: Say Yayınları. (Romanın giriş bölümünde, Yeditepe dergisinin sahibi Hüsamettin Bozok’un yazdığı yaşam öyküsü, derginin Ekim 1973 tarihli sayısından alınmıştır.)

Kurdakul, Şükran (1973). Şairler ve Yazarlar Sözlüğü, Ankara: Bilgi Yayınevi.

http://ataturkkitapligi.ibb.gov.tr/ataturkkitapligi/index.php [Erişim tarihi: 15 Ocak 2019].

http://katalog.tdk.gov.tr [TDK Kütüphanesi; erişim tarihi: 7 Ocak 2019].

http://postdergi.com/istanbulda-bir-bohem-fikret-adil/ Uysal, Özge [Erişim tarihi: 7 Ocak 2019, 24 Nisan 2019].

Madde Yazım Bilgileri

Yazar: FİLİZ MEHMETOĞLU
Yayın Tarihi: 18.07.2019

Eser AdıYayın eviBasım yılıEser türü
Melo- / İstanbul1930Çeviri
Charlie Chaplin? / İstanbul1931İnceleme
Toka- / İstanbul1937Çeviri
Kan Kardeşleri- / İstanbul1937Çeviri
Manon Leskoİnkılap Kitabevi / İstanbul1938Çeviri
Deli PetroAnkara Kütüphanesi / İstanbul1938Çeviri
Dördüncü? / ?1940Çeviri
Bir İhtisas Meselesi- / İstanbul1940Çeviri
Söz Müdafaanınİnsel Kitabevi / İstanbul1942Çeviri
Bir Başka Adam? / ?1948Çeviri
Sandalyeler /DersKent / İstanbul1962Çeviri
GergedanAtaç Kitabevi / İstanbul1963Çeviri
Deli SaraylıYeditepe / İstanbul1963Çeviri
Kıral ÖlüyorAtaç Kitabevi / İstanbul1964Çeviri
Gog I-IITürkiye İş Bankası / Ankara1966Çeviri
Deli Saraylıİletişim / İstanbul1993Tiyatro
Asmalımescit 74Sel / İstanbul2014Hikâye
İntermezzoSel / İstanbul2015Hikâye
Avare Gençlik & Gardenbar GeceleriSel / İstanbul2017Roman
Beyaz Yollar Mavi DenizSel / İstanbul2018Gezi Yazısı
Edebiyat ve Sanatla İlgili Çeşitli Yazılar- / --Çeviri

İlişkili Maddeler

Sn.Madde AdıD.Tarihi / Ö.TarihiBenzerlikİncele
1HÂLİS, Yûsuf Hâlis Efendid. 1805-06 - ö. 1883Doğum YeriGörüntüle
2Hüseyin, Kazım Kadrid. 1870 - ö. 17 Ocak 1934Doğum YeriGörüntüle
3İZZET, Hâfız İzzet Efendi, İstanbullud. ? - ö. 19. yy.Doğum YeriGörüntüle
4Vâ-Nû, Vâlâ Nurettind. 1901 - ö. 9 Mart 1967Doğum YılıGörüntüle
5Ahmet Hamdi Tanpınard. 23 Haziran 1901 - ö. 24 Ocak 1962Doğum YılıGörüntüle
6Nazım Hikmet Rand. 20 Kasım 1901 - ö. 3 Haziran 1963Doğum YılıGörüntüle
7Emin Faik Üstünd. 1922 - ö. 12 Eylül 1973Ölüm YılıGörüntüle
8Arı, Galip Naşitd. 1907 - ö. 10 Kasım 1973Ölüm YılıGörüntüle
9VELİ, Hüseyin Kalabad. 1921 - ö. 1973Ölüm YılıGörüntüle
10Yazıcı, Yükseld. 14 Eylül 1941 - ö. 09 Kasım 2017MeslekGörüntüle
11Yücel Balkud. 10 Ocak 1969 - ö. 15 Aralık 2003MeslekGörüntüle
12EDÎB Emîn Bey, Erzurumlud. 1894 - ö. 1918MeslekGörüntüle
13Karaosmanoğlu, Ülküd. 2 Temmuz 1955 - ö. ?Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
14Neriman Saryald. 1 Eylül 1929 - ö. ?Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
15Rânâ İslam Değirmencid. 21 Temmuz 1966 - ö. ?Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
16VİSÂLÎ, Visâlî Çelebi (Dimetokalı/İstanbullu)d. ? - ö. ?Madde AdıGörüntüle
17AZÎZ, Abdülazîz Bey, İstanbullud. 1850 - ö. 1918Madde AdıGörüntüle
18REFÎK, Mustafa Refîk, İstanbullud. 1843 - ö. 1865Madde AdıGörüntüle