Musa Akyiğitzade

Altınbay
(d. 1865 / ö. 6 Eylül 1923)
yazar, yayıncı,iktisatçı
(Yeni Edebiyat / 20. Yüzyıl / Türkiye Dışı)

Penza'ya bağlı Çembar'da doğdu. Babası Möhemmedcan Bey, annesi Gül Saide Hanım’dır. Tatarca öğrenmesi için dedesinin köyü Maçalı’ya gönderildi. Maçalı’da bir yıl okuduktan sonra Çembar’da Rus okuluna yazıldı. Babası, oğulları Musa ve Hasan’ı modern eğitim için Penza'ya götürdü. Penza Gimnazyumu’ndan mezuniyet tarihi 1884 (Musin, 1985: 292; Remi, 1992: 152; Türkoğlu, 2016: 213) ve 1886 (Çankaya, 1968-1969:468) olarak gösterilmektedir. Moskova ve Kazan’da üniversitede okumak istedi fakat kabul edilmedi. Hüsameddin Molla 1886'da Kazan Üniversitesi Matbaası'nda yayınlandı. 1886'da İsmail Gaspıralı’nın yanına gitti ve iki yıl Tercüman'da çalıştı. Gaspıralı’nın teşvikiyle 1888'de geldiği İstanbul’da Mülkiye Mektebi’ne kaydoldu. Mülkiye’den 1891'de mezun oldu. 1892'de Harbiye Mektebi’nde Rusça muallimi olarak işe başladı. 13 Şubat 1892’de Galata Gümrük İdaresi Kitap Muayene memurluğuna atandı. 1909’da Âdilcevaz (Van), 1910’da Mâmûret’ül Hamid kaymakamlıklarına atandı. 1911’de İzmir 4. mıntıka, 1912’de İzmir 6. mıntıka, 1912’de Halep, 1913’te Humus Tahrir-i Musakkafat Komisyonları azâlıklarına, 1914'te Çapakçur kaymakamlığı görevlerine getirildi. 1916'da hastalanarak İstanbul’a döndü. 1918-1923 yılları arasında Süleymaniye Kütüphanesi müdürlüğü görevini yürüttü. Katanof kütüphanesinin tasnifinde çalıştı. 6 Eylül 1923 tarihinde Çengelköy’de vefat etti.

Hüsameddin Molla (1886) modern Tatar edebiyatının ilk romanıdır. Hüsameddin Molla, İstanbul’da okuyup köyüne dönmüş, çocuklara ders veren bir Tatar gencidir. Romanda kadimci-ceditçi çatışması, kadın-erkek eşitliği, kadınların eğitim hakkı meseleleri işlenmiştir.

Avrupa Medeniyetinin Esasına Bir Nazar'da İslâm medeniyetinin Batı medeniyetini etkilemesini örneklerle anlattı. İktisat yahut İlm-i Servet Âzâdegî-i Ticaret ve Usûl-i Himaye'de serbest pazar iktisat sistemi ile himayecilik sistemi tartışmalardan, Türkiye için himayecilik sisteminin faydalarından bahsetti. 1908'de siyaset ve iktisat yazılarının bulunduğu Metin gazetesini çıkardı. Metin'i, kapatılan Feyz-i Hürriyet, Tasvir-i Hayâl ile birleştirerek Üç Gazete'yi yayınladı.

Kaynakça

Kaynakça

Abdullin, Yahya (1995). ‘’Tanzimat ve İdil-Ural Tatarları Arasında Yenileşme Hareketleri’’ (Çev. Hayati Develi), İlmî Araştırmalar: Dil, Edebiyat Tarih İncelemeleri, Sayı:1, 175-184.

Akyiğit, Musa (1886). Hüsameddin Molla. Kazan: Üniversite Matbaası.

Akyiğitzade, Musa (1310). Avrupa Medeniyetinin Esasına Bir Nazar. İstanbul: Cemal Efendi Matbaası.

Akyiğitzade, Musa (1314). İktisat yahut İlm-i Servet Âzâdegî-i Ticaret ve Usûl-i Himaye. 1.bs, İstanbul: Karabet Matbaası.

Akyiğitzade, Musa (1316). İlm-i İktisat veyahut İlm-i Servet Kavâid-i Mühimme-i İktisadiyeyi Havidir. 1.bs, İstanbul: Pangaltı Mekteb-i Harbiye Matbaası.

Atlas Tartarica (2017). “Tatar Edebiyatı” (Çev. İlyas Kemaloğlu). İstanbul: TDBB Yayınları. 426-427.

Çankaya, Ali (1968-1969). Yeni Mülkiye Târihi ve Mülkiyeliler. C. III. Ankara: Mars Matbaası. 468-471.

Gaynullin, M. H. (1979). Tatar Megrifetçélék Edebiyatı. Kazan: Tatarstan Kitap Neşriyatı. 45-87.

Karaoğlu, Ömer (2008). “Akyiğitzade ve İlm-i İktisat’’. Bilgi, S.16, 1-21.

Kerimullin, Ebrar (1964). Tatar Matur Edebiyatı Bibliyografiyasé (1917-1960). Kazan: Üniversite Matbaası.

Musin, F. (1985). “Musa Akyégét”. Tatar Edebiyatı Tarihı. C 2. Kazan: Tatarstan Kitap Neşriyatı. 291-302.

Remi, İsmail (1992). “Akyégét”. Tatarstan, Sayı:3-4. Kazan. 152-153.

Taymas, A.Battal (1966). Kazan Türkleri. Ankara: Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları. 134-136.

Tugan, Velidi (2012). Hetireler. Ufa: Kitap. 102, 116.

Türkoğlu, İsmail (2006). “Mûsâ Akyiğitzâde”, İslam Ansiklopedisi. C.31, İstanbul: TDV Yayınları. 213-214.

Ülken, Hilmi Ziya (2013). Türkiye’de Çağdaş Düşünce Tarihi. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.

Madde Yazım Bilgileri

Yazar: DR. ÖĞR. ÜYESİ AYŞEN USLU
Yayın Tarihi: 29.03.2019
Güncelleme Tarihi: 08.11.2020

Eser AdıYayın eviBasım yılıEser türü
Hüsameddin MollaÜniversite Matbaası / Kazan1886Roman
Avrupa Medeniyetinin Esasına Bir NazarCemal Efendi Matbaası / İstanbul1310 (1893)Diğer
İktisat yahut İlm-i Servet Âzâdegî-i Ticaret ve Usûl-i HimayeKarabet Matbaası / İstanbul1314(1897)Diğer
İlm-i İktisat veyahut İlm-i Servet Kavâid-i Mühimme-i İktisadiyeyi Havidir, 1.bs, İstanbul: Pangaltı Mekteb-i Harbiye Matbaası, 1316.Pangaltı Mekteb-i Harbiye Matbaası / İstanbul1316 (1899)Diğer

İlişkili Maddeler

Sn.Madde AdıD.Tarihi / Ö.TarihiBenzerlikİncele
1Şerif Kemald. 27 Şubat 1884 - ö. 22 Aralık 1942Doğum YeriGörüntüle
2Kerim Tinçurind. 15 Eylül 1887 - ö. 15 Kasım 1938Doğum YeriGörüntüle
3HADİCE BACId. 1865 - ö. 1936Doğum YılıGörüntüle
4Mehmet Ali Ulvid. 1865 - ö. 16 Ekim 1922Doğum YılıGörüntüle
5MECDİ, Abdülaziz Mecdi Tolund. 1865 - ö. 27.08.1941Doğum YılıGörüntüle
6YAŞAR ŞADİ BEY, İsmaild. 16.09.1888 - ö. 29.06.1923Ölüm YılıGörüntüle
7Şakir Muhammediyevd. 20 Mayıs 1865 - ö. 10 Kasım 1923Ölüm YılıGörüntüle
8KEL BAHŞİ, Annaberdi Aydoğduoğlud. 1850 - ö. 1923Ölüm YılıGörüntüle
9Ahmet Semih Mümtazd. 1879 - ö. 28 Nisan 1956MeslekGörüntüle
10Lütfullah Sami Akalınd. 2 Kasım 1924 - ö. ?MeslekGörüntüle
11Melek Çed. 01 Ocak 1966 - ö. ?MeslekGörüntüle
12Abdulla Kahhard. 1907 - ö. 25 Mayıs 1968Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
13Hüseyin Salihoğlud. 1936 - ö. ?Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
14Nuri Turgut Adalıd. 1922 - ö. 9 Ağustos 2004Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
15MERKEZÎ, Şeyh Mûsâ Merkez Muslihiddîn Efendid. ? - ö. 1551-52Madde AdıGörüntüle
16DERVİŞ MÛSÂd. ? - ö. 1727-1728Madde AdıGörüntüle
17MUSA KARAÇÖPd. 1881 - ö. 1965Madde AdıGörüntüle