Madde Detay

1258/1842 yılında Diyarbakır’da doğdu. Asıl adı Mehmed’dir. Şehir eşrafından Er-zâde Ahmed Ağa isimli bir zatın oğludur. Kendisi de şiirle uğraşan ve Süreyyâ mahlasını kullanan Mustafa isminde bir kardeşi vardır. İlk eğitimini Şa’bân Kâmî Efendi’den ve Kara Hâfız-zâde Abdurrahmân Efendi’den almıştır (İnal 1998: 1085; Güner 2003: 58). İyi derecede Arapça ve Farsça bildiği söylenir. 1277/1860 yılı civarında Bağdat Valiliğinden ayrılarak Diyarbakır’a uğrayan Mustafa Nûrî Paşa’ya kaside sunup takdirini kazanmış ve onunla birlikte İstanbul’a gitmiştir. Nuruosmaniye Medresesi’nde eğitimini tamamladıktan sonra müderris olarak vazifeye başlamıştır. 1279/1862 yılında bu görevinden ayrılarak Evkaf Nezareti’nde memuriyete geçmiştir. Keçeci-zâde Fuad Paşa’ya kaside sunup Bağdat Evkaf Muhasebesi’ne tayinini yaptırmak istemiş ancak onun uygunsuz hâller içinde bulunduğunu iddia edenler yüzünden bu tayin gerçekleşmemiştir. Na’îm de bunun üzerine iki hicviye yazarak iddiayı yayan memurların masasına bırakmış ve bu hicivler kısa zamanda yayılmıştır. Bu hadise üzerine Na’îm önce Ünye’ye ardından Şam’a gitmiş ve kısa süre sonra tekrar İstanbul’a dönmüştür. 1865-1884 yılları arasında sırasıyla Travnik, Çıldır, Çorlu, Frecik, Pınarhisar, Tavas ile Yemen’in Kevkeban ve Kunfide şehirlerinde çeşitli memuriyet ve kaymakamlık görevleri yapmıştır. Son görev yeri olan Kunfide’de 1302/1884 yılında vefat etmiştir (Beysanoğlu 1996: 362-363). 

İbnü’l-Emin Mahmud Kemal İnal, eserinin Na’îm maddesinde, gözlemlere, hatıralara ve belgelere dayanarak şair hakkında ayrıntılı malumat verir. Bu bilgilerden anlaşıldığına göre Na’îm gayet zeki, ele avuca sığmaz, cevval bir karakter ve kabiliyetli bir şairdir. Ancak menfi hadiselerde adı sıkça geçtiği ve sürekli olarak mekân değiştirdiği için bir karar kılamamıştır. Devlet adamı ve sanatçı düzeyinde devrin büyük şahsiyetleri ile tanışmış, sanat camiasında kabul görmüştür. Yaradılışı hicve meyilli olduğundan ve kendisine sirkat-i şi’r isnadı bulunduğundan dolayı edebî mahfil ve mecmualarda tenkit edilmiştir. İnal ve Beysanoğlu, Na’îm’in derbeder hayatı yüzünden şiirlerinin de zayi olduğu notunu düşerler (İnal 1998: 1085-1087; Beysanoğlu 1996: 363).

Adak, Abdurrahman (2012). Ali Emiri’nin Gözüyle Diyarbakırlı Şairler. İstanbul: Kent Işıkları Yay.

Beysanoğlu, Şevket (1996). Diyarbakırlı Fikir ve Sanat Adamları. C. I. Ankara: San Yay.

Güner, Galip ve N. Güner (hzl.) (2003). Alî Emîrî-Esâmî-i Şu’arâ-yı Âmid. Ankara: Anıl Matbaası.

İnal, İbnü’l-Emin Mahmud Kemal (1998). Son Asır Türk Şairleri. C. 2. İstanbul: Dergâh Yay.

Gazel

Geldi dem-i demâdem-i feryâd-ı andelîb

Tuttu cihânı velvele-i dâd-ı andelîb

Döndürdi gülşeni yine mâtem-serâlara

Gülbang-ı ye’s-i zemzeme-bünyâd-ı andelîb

Yakdı cihânı şu’le-yi sıyt-ı safîr ile

Minkâr-ı nagme-i sitem-îcâd-ı andelîb

Ey şâh-ı nev-bahâr meded el-emân meded

Sen eyle bâri bir nefes imdâd-ı andelîb

Mecbûrdur ziyârete gülzârı her bahâr

Kim andadır meşâhid-i ecdâd-ı andelîb

Bilmem nasıl tahammül eder bunca mihnete

Cism-i za’îf ü hâtır-ı nâşâd-ı andelîb

Yek nevk-i hâre bir gül içün âferîn kim

Olmuş nişâne sîne-yi pûlâd-ı andelîb

Bu gülşen-i fenâda Na’îm-i nizârdır

Fenn-i figân ü nâlede üstâd-ı andelîb

(İnal, İbnü’l-Emin Mahmud Kemal (1998). Son Asır Türk Şairleri. C. 2. İstanbul: Dergâh Yay. 1092-1093.)