MEHMED İLHAMÎ

(d. ?/1901 - ö. ?/1954)
sûfî şair
(Divan/Yazılı Edebiyat / 20. Yüzyıl / Anadolu-Osmanlı-Türkiye)
ISBN: 978-9944-237-86-4

Son dönem sûfî şairlerinden olan Mehmed İlhamî, Hicrî 19 Cemâziyelevvel 1319, Milâdî 3 Eylül 1901 tarihinde Kars’ın Sarıkamış İlçesi, Karaurgan Bucağı, günümüzdeki adı Çamyazı olan Micingird-i Ulyâ (Yukarı Micingird) Köyü’nde doğmuştur. Doğduğu ve yaşadığı coğrafyada Hacı Efe nâmıyla maruf olan müellif, şiirlerinde İlhâmî mahlasını kullanmıştır (Şengün 2016: 11-12; Çavuşoğlu 2019: 24-25). Mehmed İlhâmî’nin dedesi, Rifâî tarîkati şeyhlerinden Şeyh İsmâîl Zülâlî’dir (ö. 1903). Babası ise, aynı zamanda Rifâî şeyhlerinden Hacı Ahmed Sanamerî’nin (1792-1912) halifeliğini yapmış olan Hüseyin Hüsnî’dir. İlim tahsiline henüz beş yaşında başlayan Mehmed İlhâmî, başta Kur’ân-ı Kerîm’i tâlîm üzere okuma ve tecvit ilimleri ile fıkıh, tefsir, hadis, tecvit, kıraat, tasavvuf gibi ilimlerle de iştigal etmiştir. Rifâiyye tarikatına mensup bir ailede doğduğundan küçük yaşlardan itibaren ilmî ve tasavvufî terbiyeden geçmiştir (Çavuşoğlu 2019: 26-28).   Tarikat silsilesi, babası Şeyh Hüseyin Hüsnî Efendi ve dedesi Şeyh İsmâîl Zülâlî vasıtasıyla Rifâiyye tarikatının Erzurum’daki temsilcisi konumundaki Seyyid Hacı Ahmed Sanamerî’ye dayanır (Çavuşoğlu 2019: 27) Millî Mücadele döneminde silah altına alınmış ve dört yıl süren askerlik vazifesinden sonra terhis olmuştur. Millî Mücadele’ye katıldığı için kendisine kırmızı şeritli İstiklâl Madalyası verildiği aile efradında muhafaza edilen İstiklâl Madalyası Beratı’ndan anlaşılmaktadır (Çavuşoğlu 2019: 28-29).

Kars ve Erzurum civarında daha çok Hacı Efe, Hacı Efendi ve İlhâmî Baba nâmlarıyla tanınan Mehmed İlhâmî, yaşadığı coğrafyada birçok köy ve kasabada dolaşmış ve buralarda pek çok dost edinmiştir. Dost meclislerinde söylediği şiirleri günümüze kadar ulaşmıştır. Düğün, doğum, ölüm ve buna benzer toplumsal hadiselerde şiir söyleyen Mehmed İlhâmî, daha çok tasavvufî kişiliğini yansıtan dinî-tasavvufî içerikli şiirler söylemiştir. Mehmed İlhâmî’nin tanınırlığı sadece yakın çevresiyle sınırlı değildir. Çevredeki şehir, kasaba ve köylerden dergahına gelenler olduğu gibi ara ara kendisinin de civarda meskûn âlim, sûfî ve şairleri ziyaret ettiği bilinmektedir. Âşık Ülfetî’ye (ö. 1977) “Ülfetî” mahlasını vermiştir (Çavuşoğlu 2019: 42-43).

01.03.1954 tarihinde vefat eden Mehmed İlhamî, Tefsîr-i Mi’râcu’n-Nebî ile Cumhuriyet dönemi ilk hac yolculuğunda Hac Seyahatnâmesi eserlerini telif etmiştir. Bu iki eserin dışında pek çok şiiri bulunan Mehmed İlhamî’nin Tefsî-i Mi’râcu’n-Nebî adlı eseri; Necdet Şengün, Raşit Çavuşoğlu ve Hatice Kübra Tekdemir tarafından 2016 yılında yayına hazırlanmıştır. İki yazma nüshası bulunan Tefsîr-i Mi‘râcu’n-Nebî, Hz. Peygamber’in miracını konu alan ve miʻrâciyye türünde telif edilmiş hacim bakımında oldukça uzun bir eserdir. Mehmed İlhâmî’nin, 1941 yılında on aylık bir sürede tamamladığı beş yüz sayfayı aşkın eseri, mesnevî nazım şekliyle ve 4+4+3 hece ölçüsü ile yazılmıştır (Şengün 2016: 17-18; Çavuşoğlu: 52-54).

Müellifin, Cumhuriyet döneminde gerçekleştirilen ilk hac yolculuğunda, yarı manzum ve yarı mensur olarak kaleme aldığı seyahatnâmesi ise 2019 yılında ilk ve 2020 yılında ikinci baskısı olmak üzere, Raşit Çavuşoğlu tarafından; “Hicaz Yollarında Bir Sûfî Mehmed İlhâmî’nin Hac Seyahatnâmesi” başlığıyla yayına hazırlanmıştır (Çavuşoğlu 2019-2020).

Kaynakça

Çavuşoğlu, Raşit (2019). Hicaz Yollarında Bir Sûfî Mehmed İlhâmî’nin Hac Seyahatnâmesi. (1. Baskı). İstanbul: Okur Akademi.

Çavuşoğlu, Raşit (2020). Hicaz Yollarında Bir Sûfî Mehmed İlhâmî’nin Hac Seyahatnâmesi. (2. Baskı). İstanbul: Okur Akademi.

Şengün, Necdet, Raşit Çavuşoğlu ve Hatice Kübra Tekdemir (2016). Tefsîr-i Mi’râcu’n-Nebî Muhammed İlhâmî. Ankara: Yayınevi Yay.

Madde Yazım Bilgileri

Yazar: Doç. Dr. Raşit Çavuşoğlu
Yayın Tarihi:
Güncelleme Tarihi: 30.09.2022

Eserlerinden Örnekler

Sakın bir kem nazar kılma bütün esrâr-ı insândır

Semâda şems [ü] kamerin yekûn envârı insândır

 

“‘Alleme’l-esmâ” buyurmuş[dur] Hazret-i Allâh aña

Kûh-ı kürre-i zemîniñ direk dutarı insândır

 

Şu sûre-i Rahmân’a baksan gösterir cemâlini

Hem “küntü kenzen mahfiyyen”iñ hû esrârı insândır

 

Tâ ezelden [ki] Hażret-i Hudâ’nıñ fazlı andadır

Îmân ‘aselini dadup lezzetbârı insândır

 

Ol dîn Muhammed dînini añlar kılmışdır ihtiyâr

Şerî‘at medînesiniñ her bâzârı insândır

 

Dilde tevhîd gürzüsiyle [ki] kolda vardır kuvveti

Nefis şeytân ordusunuñ zülfikârı insândır

 

Muğlak geldi bu kelâmım aç kulaġıñ diñle sen

Şebb ü nehâr bir Allâh evrâd [u] ezkârı insândır

 

İlhâm[î] leyl [ü] nehâr zikr it Hażret-i Allâh’ını

Şerîki yok naz[î]ri yok yârin yârı insândır (Çavuşoğlu 2019: 45-46).

 

Bu hikmet için göklere Muhammed

Da‘vet olunmuşdur Hazret-i Ahmed

 

Vâsıl olmak ister isen devlete

Kıl salât ile selâmı Ahmed’e

 

Es-salâtü ve’s-selâm yâ Mustafâ

Rûh-ı pâkî pür-safâdır pür-safâ (Şengün vd. 2016: 68).


İlişkili Maddeler

Sn.Madde AdıD.Tarihi / Ö.TarihiBenzerlikİncele
1Metin Cengizd. 03 Mayıs 1953 - ö. ?Doğum YeriGörüntüle
2HÂMİDÎ, Karslıd. 1779 - ö. 1854Doğum YeriGörüntüle
3BAHRİ YILDIZd. 1942 - ö. ?Doğum YeriGörüntüle
4FADİKLİ, Fatma Çekirdekd. 1901 - ö. 1996Doğum YılıGörüntüle
5Ahmet Hamdi Tanpınard. 23 Haziran 1901 - ö. 24 Ocak 1962Doğum YılıGörüntüle
6DİNDARÎ/MUHİTTİN, Muhittin Kaynard. 1901 - ö. 1966Doğum YılıGörüntüle
7Abidin Daverd. 1886 - ö. 8 Şubat 1954Ölüm YılıGörüntüle
8Hüseyin Rıfat (Işıl)d. 1878 - ö. 24 Şubat 1954Ölüm YılıGörüntüle
9İsmail Habip Sevükd. 1892 - ö. 17 Ocak 1954Ölüm YılıGörüntüle
10SOFU-ZÂDE MEHMED TEVFÎK EFENDİd. 1873 - ö. 1960Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
11Durukan, Süleyman Mahird. 1898 - ö. 1953Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
12ŞEMSÎ, Mehmed Şemseddin Ulusoyd. 1867 - ö. 1936Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
13NÂCÎ MEHMED EFENDİd. ? - ö. 1766-67Madde AdıGörüntüle
14RÂZÎ, Paydar-zâde/Haydar-zâde Mehmed Râzî Efendid. ? - ö. 1693-94Madde AdıGörüntüle
15FÜZÛNÎ, Mehmed Füzûnî Efendid. ? - ö. 1657-58Madde AdıGörüntüle