Madde Detay

Ziya Samedi Kazakistan’ın Taldikorgan şehrindeki Honihay köyünde dünyaya geldi. Yarkent ilçesinde ilkokul okuduktan sonra Rusça öğrenmek için Lonaçarinski isimli ortaokula gitti. 1929 yılında Sopi Zervat isimli bir Uygur ortaokuluna kaydoldu. Bu okulda Ömer Muhammedi, Hizim İskendirovlar, gibi Uygur şairlerinin öğrencisi oldu. Bu isimlerin etkisiyle edebiyata ilgi duymaya başladı. 1931 yılında yoksulluk ve Stalin’in zulmü nedeniyle ailesiyle birlikte Doğu Türkistan’a göç etti. Genç yaşta babasını kaybedince geçinebilmek için tezgâhtar olarak çalışmaya başladı. 1934 yılında öğretmen yetiştirme kursuna gitti ve aynı yıl öğretmenliğe başladı. İlk şiirlerini bu dönemde yayımladı. 19 Ekim 1937 tarihinde Çinli General Şin-Şisey tarafından hapse atıldı. 1944 yılının sonlarına kadar hapiste kaldı. 12 Kasım 1944'de Doğu Türkistan Cumhuriyeti kurulunca kendisine albaylık rütbesi verildi. Çin Halk Cumhuriyeti kurulduktan sonra askerliği bıraktı ve kendisini eğitim ve kültür çalışmalarına adadı. 1958 yılında Çin yönetimi tarafından çalışma kampına sürgün edildi. 1961 yılında Kazakistan’a göç etti. 1984 yılında Kazakistan yazarlar Birliği tarafından Muhtar Avezov ödülüne layık görüldü. 20 Kasım 2000 yılında vefat etti (Güneri, 2015: 171-178).

Edebî hayatına 1934 yılında yayımladığı şiirleriyle başladı. 1936 yılında ilk tiyatro eseri olan Garip Ve Senem’i yazdı. Özgürlük için mücadelenin önemini ve sevginin gücünü anlattığı bu piyeste millî unsurlara yer verdi. Daha sonra Köyümçan Ana (Şefkatli Ana) ve Siri Eçildi (Sırrı Açıldı) isimli komedilerini yazdı. Röşen (Qaranlık Dağ) isimli dramında İli vadisinde yaşayan Uygurların, Çinli yöneticilerin zulmüne karşı mücadelesini anlattı. 1945-1946 yıllarında Sürlük Minutlar (Korkunç Dakikalar) ve Xıtay Zindanlarida (Çin Zindanlarında) isimli dramlarını yazdı. 1951-1952 yıllarında, halka zulmedenlerin Çin’deki inkılaptan sonra hesap vermesini ve yeni bir hayatın başlamasını konu alan Zülümga Zaval (Zulüme Zeval) isimli tiyatrosunu yazdı. Tiyatronun düzyazıya yaklaştığı bir tarzda yazdığı İli Deryasi Boyida (İli Nehri Kenarında) isimli senaryosunda, biçimsel olarak yeni bir tür denedi ve Çin’e karşı bağımsızlık mücadelesi bağlamında Üç Vilayet Ayaklanması’nın aşamalarını anlattı. 1966 yılında Mayımxan romanını yazdı. Tarihte gerçekten yaşamış bir insan olan Mayımxan’ın başkişi olarak yer aldığı bu romanda, 1830 yılında Uygurların Çin baskısına karşı ayaklanmasını anlattı. Örük Gülligen Çağda (Kayısı Çiçek Açtığında) isimli romanında Uygur köylerinden birinde yaşayan Sovyet gençlerinin hayatını konu aldı. 1976’da yayımlanan Derdmenning Zarı (Dert Çekenin Feryadı) isimli romanında 1957-1960 yılları dönemindeki Çin zulmünü anlattı. Yıllar Siri isimli romanında bir çiftçi ayaklanmasının büyük bir halk hareketine dönüşmesini işledi. Yazar, eserlerinde didaktik bir tutumu benimseyerek halkı bilgilendirmeyi amaçladı (Güneri, 2015: 172-177).