Faik Esat (Andelib)

Andelib, Fâik
(d. 1873 / ö. 1902)
Yazar, Şair
(Yeni Edebiyat / 19. Yüzyıl / Anadolu-Osmanlı-Türkiye)

Asıl adı, Mehmet Esat'tır. Başmakçızade Zühdî Molla Efendi'nin oğludur. Şeyhülislamlar, kazaskerler ve kadılar çıkaran bir ailenin ferdidir (İnal 1999). Eğitimine ihtimam gösterilir, özel hocalar elinde yetişir. Arapça ve Farsçaya çok iyi derecede hâkim olur. Kısa süreli birtakım memuriyetleri olsa da genel olarak matbuat içerisinde çalışır. Gül Demetleri isimli kitabından anlaşıldığına göre 1888-90 arası bir zamanda Rodos'ta bulunur. Meşhur bir ailenin kızıyla evlenirse de işret merakı nedeniyle evlilik hayatı çok kısa sürer. Yakın arkadaşı Müstecabizade İsmet'le birlikte aynı evde kalır ve tüm perişanlığına rağmen bu ev, devrin sanat ortamlarından biri olur. "Çocuk tabiatlı" olarak değerlendirilen şair, çevresindeki dostlarına karşı çok cömerttir (A. Rasim, 2016). Sultan II. Abdülhamid'in hafiyeleriyle sürekli kavga hâlinde olan ve yönetime karşı da sert eleştirilerden kaçınmayan şair, 1901'de Tahrirat Müdürlüğü göreviyle Malatya'ya sürülür ve 1902'de burada vefat eder (Bursalı Mehmed Tahir, 1972). Mezarı Malatya'dadır (Tuman 2001).

Andelib mahlasını kullanan şair, Sabah-ı Hayatım'da belirttiğine göre ilk matbuat denemesini Hizmet Ceridesi'nde yapar. İlk ciddi imzasıysa 1877'de Saadet'tedir. Mekteb, Maarif, Hazine-i Fünûn, Resimli Gazete, Terakki ve İrtika'da başyazarlık yapar. Şiir yazmaya çocuk yaşarında başlamıştır (Koçu 1946). Daha çok gazel, şarkı ve tahmisleri ile tanınır. Muallim Naci yolunda ve klasik tarzda eserler yazar, ancak yeni şiirden de uzak değildir. Hazine-i Fünûn'da kaleme aldığı "Kariine Bir Büyük Tebşîrimiz" isimli yazısında Ekrem ve tilmizlerinin eserlerini överek, onların şiirlerindeki ilerlemeden memnun olduklarını söyler (Karpuz 1986, 36). Sabah-ı Hayatım, Paşmakçızade Hafidi Mehmed Esad ismiyle yayımlanır ve şiir parçaları yanında, önemli filozoflara dair kısa biyografi ve tanıtım parçalarını ve Arapça Farsça'dan çeşitli tercümeleri, hikmetli sözleri de içerir. Devrin modasına uygun olarak, sosyal hayattaki aksaklıkların aktarıldığı metinler, şairin bu eserinde kendisine yer bulur. Gül Demetleri, yazarın şiir ve nesirleri yanında Arapça'dan çevrilmiş kimi felsefî yazılarını da içerir. Eserlerini tercüme ettiği kişilerin kısa biyografilerini de bulunduran bu kitabında şair, fikrî eserlerin tercümelerine de yer verir. Arapların, Türklere edebiyat ve fikir alanında yaptıkları tesiri inceleyen bir çalışması da eserde yer alır. Firdevsî'den çeviriler yapılan eserde, Batı edebiyatını temsilen Shakespeare söz konusu edilir. Yazarın hayatı ve eserleri hakkında bilgi verildikten sonra, Hamlet hakkında bir değerlendirme yapılır. Eserin, Faik Esad Bey'in külliyatına dair bir değerlendirmenin olduğu giriş bölümünde Hazine-i Maarif isimli "gayet mufassal ve mükemmel" bir Osmanlı ansiklopedisinin yazar tarafından oluşturulduğundan bahsedilir ve hedeflenen tarihin çeşitli aksilikler nedeniyle geciktiği ancak en kısa zamanda eserin forma forma yayınlanmaya başlanacağı duyurulur. Ayrıca bu tanıtım yazısında Miftahü'l-Misbah isimli Arapça bir tecümenin, Gunyetü't- Tâlib ve Münyetü'r-Râgıb başlıklı, ortak isimle yapılacak bir Arapça tercümenin, Hıfz u Dâd ve Vay!.. Demek ki Frenk Olmamışım isimli Arapça roman tercümelerinin yayımlanacağı duyurulursa da bu eserler, mevcut değildir. Bir Demet Çiçek, genel olarak Divan şiir geleneğinde tertip edilmiştir. İçerisinde mesnevi tarzında şiirler bulunan eser, yazarın klasik tarzdaki hakimiyetini göstermesi bakımından önemlidir. "Ey Mah!", "Terâne-i Mahabbet" gibi şiirler, biçimsel denemeleri nedeniyle dikkati çeker. Arapların Hikâyât-ı Şairânesi, Arapçadan çevrilmiş “Abbas”, “İbn-i Temîm”, “Bedevî” ve “Tâlihsiz Kız” gibi trajik hikâyeleri içerir. Ayrıca yazarın erken dönem şiirlerini bulunduran Safir-i Andelib isimli ayrı basım kitabı da bu eserle birlikte yayımlanır. Bahar Çiçekleri şairin altılı mısralardan oluşan üç şiiriyle başlar ki bu yapı, Batılı bir tarz denemesidir. Eserde yer alan "Andelib'in Bülbüle Hitabı" başlıklı şiir, yazarın bülbül ile dertleşmesi üzerine kurulur. Şairin mahlası olan Andelib de bülbül demektir. Şair burada bülbül ve kendisi arasında aşk acısı bakımından ortaklık kurar ve "seni de çünkü mecbur eyleyen feryada sevdadır" sözleriyle bu duygudaşlığı pekiştirir. "Gözlerin" isimli şiir, klasik tarzdan farklı bir aşk şiiridir. "Güllere" isimli şiir, tarz-ı kadim üzre şiirler yazan ve Mutavassıtlar içerisinde yer alan Şeyh Vasfi şiirine naziredir. Bunun dışında eserde manzum takrizler, kıtalar ve gazeller, gazellerden parçalar bulunur. Şairin bir diğer eseri Gülbün, dili daha ağır, klasik metinlerin çoğunlukta olduğu bir eser olarak dikkati çeker. Bunda tahmis, murabba gibi türler bulunmaktadır. "Bir Akşam Âlemi" başlıklı eser, karamsar ve karanlık ifadeleriyle dikkati çekerken, "Yad-ı Mazi", "kalırdı yes ile fikrim perişan" cümlesiyle vurgulanan bir aşk hatırasını anlatır. "Tarz-ı Âtik", şairin klasik şiire dair düşüncelerini yine gazel formunda aktarması bakımından önemlidir. Nostaljik bir duyarlığın izinin sürüldüğü eserde, Divan edebiyatının geleneksel mazmunlarından hareket edilerek, bu şiirin değeri vurgulanır. Hacmi küçük olan eserde gazellere de yer verilir. Nagamât, şairin bir diğer kitabı olup, içerisinde yine gazel, kıta gibi klasik tarzda, on altı şiir bulunur. Bununla birlikte "Tahassür," "Kuşlar", "Tebessüm" gibi modern şiirlere de rastlanır. Bu eserde yer alan "Gönlüme Hitab", kendisini bekleyen sonun, erken bir ölüm olduğunu hissetmişçesine, şairin hayat ve kendisi arasında kurduğu bağı işleyen önemli bir şiirdir. Mahşer'ün Nefâis, şairin meşhur şair ve yazarlardan aldığı metinleri içeren bir antolojidir. Kitapta Tevfik Fikret'in gençlik dönemi şiirlerinden "Ah Ağlasam", Yeni Türk Edebiyatı sahasının kurucu metinlerinden olan ve Abdülhak Hamid Tarhan'a ait "Kürsi-i İstiğrak", "Tecelli yahud Teselli" gibi şiirler bulunur. Çoğunluğunu Tanzimat devri şair ve yazarlarının oluşturduğu bu antolojide, mensur parçalar da yer alır.

Şairin, Hazine-i Fünûn'da kaleme aldığı "Bir Kuş", "Berk-i Hazan" gibi şiirlerinde, isimlendirme ve tema bakımından yenilikçi şiirin izleri görünür. Mektep Mecmuası'nda "Şu'arâ-yı Şarkıyye" adıyla yayımladığı Acem edebiyatına dair seri makalelerinde mektepler için bir Yabancı Edebiyat Tarihi yazmayı hedeflediği belirtilir. Ilımlı bir Batılılaşma taraftarı olan ve edebî eğilimde Mutavassıtîn hareketi içerisinde bulunan Andelib (Özgül 2000) "güç, mustalah" söyleyişi yanında, mizacında bulunan Byronik yapının etkisiyle daima kedere meyilli, kendisine karşı da hoşnutsuzdur (Ahmet Rasim 2016). Tüm bu hususlar, şiirini de umutsuzluğu, geçmişi ve hüznü çağrıştıran metinler hâline getirir.

Kaynakça

Ahmet Rasim, (2016). Muharrir, Şair, Edib. (hzl. Ali İhsan Kolcu). Erzurum: Salkımsöğüt.

Bursalı Mehmed Tahir (1972). Osmanlı Müellifleri. (hzl. Fikri Yavuz, İsmail Özen). (2). İstanbul: Meral.

İnal, İbnülemin Mahmud Kemal (1999). Son Asır Türk Şairleri. (hzl. Müjgan Cunbur). (1). Ankara: AKM.

Karpuz, Hacı Ömer (1986). Hazine-i Fünûn Mecmuası. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Erzurum: Atatürk Üniversitesi.

Koçu, Reşat Ekrem (1946). İstanbul Ansiklopedisi. (1). İstanbul: İstanbul Yayınları.

Özgül, M. Kayahan. (2000). Arayışlar Devri Türk Şiiri Antolojisi. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı.

Tuman, Mehmet Nâil (2001), Tuhfe-i Nâilî, Divân Şâirlerinin Muhtasar Biyografileri II, (hzl. Cemâl Kurnaz-Mustafa Tatcı), Ankara: Bizim Büro.

Madde Yazım Bilgileri

Yazar: DOÇ. DR. DİLEK ÇETİNDAŞ
Yayın Tarihi: 07.03.2019
Güncelleme Tarihi: 21.12.2020

Eser AdıYayın eviBasım yılıEser türü
Sabah-ı HayatımKarabet / İstanbul1890Şiir
Gül DemetleriAhter / İstanbul1891Antoloji
Bahar ÇiçekleriArtin Asaduryan / İstanbul1893Şiir
Arapların Hikâyât - ı ŞâirânesiMahmut Bey Matbaası / İstanbul1895Çeviri
Bir Demet ÇiçekAhmet İhsan ve Şürekâsı / İstanbul1897Şiir
NagamâtAhter / İstanbul1897Şiir
Mahşerü'n - NefâisAsır / İstanbul1898Antoloji
GülbünAsır / İstanbul1902Şiir

İlişkili Maddeler

Sn.Madde AdıD.Tarihi / Ö.TarihiBenzerlikİncele
1HIFZÎ, Mehmed Hıfzî Efendid. ? - ö. ?Doğum YeriGörüntüle
2Özel Arabuld. 20 Mart 1945 - ö. 04 Kasım 2014Doğum YeriGörüntüle
3Leyla Özlem Demird. 21 Kasım 1965 - ö. ?Doğum YeriGörüntüle
4HULUSİ (ŞEYH HULUSİ)d. 1873 - ö. 1935Doğum YılıGörüntüle
5Mahmut Şevket Özdönmezd. 13 Temmuz 1873 - ö. 1954Doğum YılıGörüntüle
6NAZAROĞLU/ABBAS, Abbas Nazaroğlud. 1873 - ö. 23.03.1950Doğum YılıGörüntüle
7NECÎB, İbrâhim Necîb Beyd. 1823 - ö. 1902Ölüm YılıGörüntüle
8ŞEYH ANA (ŞIHANA) AHMEDd. 1819-1820 - ö. 1901-1902Ölüm YılıGörüntüle
9EMÎN, Molla Ali Binni Molla Emînd. 1835 - ö. 1902Ölüm YılıGörüntüle
10Rıza Tevfik Bölükbaşıd. 1869 - ö. 30 Aralık 1949MeslekGörüntüle
11Mehmet Karabulutd. 1925 - ö. 11 Haziran 2003MeslekGörüntüle
12Maksut Doğand. 1932 - ö. 25 Aralık 1990MeslekGörüntüle
13Pertev Demirhand. 1871 - ö. 1964Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
14Hakkı Tarık Usd. 1889 - ö. 21 Ekim 1956Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
15Tevfik Nevzatd. 1864 - ö. Mayıs 1905Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
16FÂİK, Ömer Fâik Efendid. ? - ö. 1829Madde AdıGörüntüle
17FÂİK, Yancaklı /Balıklı Abdullah Bey-zâde Fâik Efendid. ? - ö. 1688-89Madde AdıGörüntüle
18ESADÎ, Esat Anıkd. 01.01.1954 - ö. ?Madde AdıGörüntüle