Madde Detay

Âşık Ali Bayat, 1355/1976 yılında Hemedan vilayetine bağlı Melayer ilçesinin Kahavent yöresinde bulunan Heyrabad köyünde doğmuştur. Beş yıllık örgün eğitim sürecinin ardından temel okuryazarlık becerilerini kazanmıştır. Bayat, 1380/2001 yılında evlenmiş ve bu evlilikten dört çocuğu olmuştur. Ailesinde kendisinden önce âşıklıkla uğraşan bir kimsenin bulunmaması, onun bu sanatı tamamen kişisel eğilimleri ve bireysel çabasıyla edinmiş olduğunu göstermektedir. Bununla birlikte oğullarından Mâni’nin küçük yaşlardan itibaren bu sanata ilgi duyduğu ve günümüzde çöğür icra ettiği bilinmektedir.

Âşıklık geleneğine ilgisi yaklaşık on beş yaşlarındayken başlamış, zaman içinde hem çöğür hem de tar çalgılarında icra gücü yüksek bir seviyeye ulaşmıştır. Sanatsal donanımı, geleneğe özgü usta-çırak modeli çerçevesinde oluşmuş, söz sahasında yetkinlikleriyle bilinen Usta Hiza ve Usta Rıza’dan doğrudan meşk etmiştir. Bu yönüyle Bayat’ın sanat anlayışı, yalnızca teknik bir icra maharetiyle sınırlı kalmamış, âşıklık geleneğinin temelini oluşturan etik ilkeler, meclis adabı ve söz söyleme biçimleriyle bütünleşen bir kimlik etrafında şekillenmiştir.

İcra bağlamı dikkate alındığında Ali Bayat’ın sanatını farklı toplumsal ortamlarda sürdürdüğü görülmektedir. Âşık, özellikle dost meclisleri ve sünnet merasimlerinin yanı sıra resmî programlar ve toy gibi geçiş ritüeli niteliği taşıyan toplu törenlerde de etkin biçimde yer almaktadır. Toy vesilesiyle Tahran, Kum, Save, Arak ve Hemedan gibi çeşitli şehirlerde sahne almış, bu icralardan ortalama beş yüz bin tümen civarında gelir elde etmiştir. Bayat, hem tek başına hem de toplu icra düzeni içinde sanatını sürdürmektedir. Grup icralarında tefi Zereğanlı Hesen Dehkan, balabanı ise Saveli Rıza Zabıtî kullanmaktadır.

Repertuvar bakımından Ali Bayat’ın sanatı hem halk hikâyeciliği geleneğine ait anlatılar hem de kendi şiir üretimi çevresinde şekillenmektedir. Özellikle küçük yaşta kaybettiği kızı Sipide’ye ithaf ettiği şiirler, onun âşıklık içerisinde kişisel duygu ve deneyimlerini metne dönüştüren bir anlatı kurduğunu göstermesi bakımından önemlidir. Mesleğinin ilk dönemlerinde Memmed Beycan Sövdeger, Tahir ile Zöhre, Seyidi ile Peri, Köroğlu ile Nigar, Garip ile Şahsenem ve Tilim Han gibi pek çok hikâyeyi ayrıntılı biçimde bildiğini ifade eden Bayat, son on yıl içerisinde toy bağlamında hikâye anlatıcılığına yönelik talebin azalmasına bağlı olarak bu metinlerin bazı kısımlarını unuttuğunu dile getirmiştir. Bu durum anlatı repertuvarında işlevsel bir dönüşüme yol açmış, uzun soluklu hikâyelerin yerini seçme hikâye şiirlerinden oluşan gülçinlerin almasına neden olmuştur.

Müzikal repertuvara bakıldığında ise Bayat’ın geniş bir makam bilgisine sahip olduğu görülmektedir. İcra ettiği temel makamlar arasında Dübeytî, Geraylı, Gezme, Kelle Geraylı, Kerem, Köroğlu, Maran, Mihreban, Şah Hatai, Şahseven, Şikeste ve Yanık Kerem yer almaktadır.