YUSUF SEZÂÎ

(d. 1858 / ö. 1938)
âşık
(Âşık / 20. Yüzyıl / Anadolu-Osmanlı-Türkiye)
ISBN: 978-9944-237-86-4

Yusuf Sezâî, 1858 yılında Kars’ın Kağızman ilçesinin Toprakkale mahallesinde dünyaya gelmiştir. Ünlü âşık, döneminin en kudretli âşıklarındandır. Narmanlı Sümmâni ile atışmasında “Şehri Kağızman, söylenir yerimiz meskânımız, Âşıklar defterinde, Sezai derler bize.” diyerek mahlasının Sezai olduğunu söylemiştir (Şahin 1983: 141). 15 yaşında saz çalmaya başladığı ve âşıklık geleneğini öğrendiği bilinmektedir. Âşıktan etkilenen sülalesi soyadlarını Âşıklı olarak kullanmışlardır. Âşıklı’nın soyadı mı yoksa mahlası mı olduğu konusunda kesin bilgi olmasa da soyundan gelenler soyadı olarak kullanmıştır. Hakkında kısıtlı bilgiler bulunan Yusuf Sezâî’nin 1938 yılında vefat ettiği bilinmektedir (Şahin 1983: 140).

Yusuf Sezâî’nin döneminin ünlü saz şairlerinden Narmanlı Sümmâni ile atışması ve Kağızman’lı Cemal Hoca ile karşılaşmalarının olduğu, onlarla Kars çevresini gezdiği bilinmektedir (Kalkan 2015: 80). Nejat Birdoğan, Kağızmanda Kümbet mahalleli İbrahim Alıcı Erdemle yaptığı derlemede Sümmani ile Sezai'nin atışmasını da defterine kaydetmiştir. Derleme defterini daha sonra tekrar inceleyen Nejat Birdoğan aşıkların atışmasını Türk Folklor Araştırmaları Dergisi'nin 177. sayısında yayımlamıştır (Şahin 1983: 140-144).

Sezâî ile Sümmani atışmalarında, önce birbirlerini yererek kendi ustalıklarını anlatmışlardır. Sonrasında “Şakadır her sözüm değildir gerçek” diyen Sezâî, “sebep olma elimde ki namıma” diyerek Sümmani’yi şehrine davet etmiştir. Sümmani de Sezâî’yi överek “Arif-i billahtır, Hacı Kağızmanlı, Zaten onu ziyarete gelmişem” demiştir ve atışmayı ustalara yakışır şekilde tamamlamışlardır.

Sezâî'nin Narmanlı Sümmani'den etkilendiği atışmalarındaki övgülerden de anlaşılmaktadır. Yusuf Sezâî’nin yetiştirdiği, kayda geçmiş olan tek âşık Kağızmanlı Recep Hıfzı’dır. Yusuf Sezâî’nin Âşık Hıfzı’ya bağlama çalmayı öğrettiği hakkında bilgilere rastlanmıştır (Çitgez 2012: 203).

Sezâî, yaşadığı Kars’ın Kağızman ilçesinde Rusların hakimiyet sürdüğü 1915 yıllarında yaşanan sıkıntıları bir destanda anlatmış ve durumun vehametini ortaya koymuştur. Bu destanda; Birinci Dünya Savaşı sırasında Rusların Türkleri toplayarak yol ve köprü gibi işler yaptırmak için çalıştırmaları anlatılmıştır. Yusuf Sezâî, Türklerin acı bir şekilde toplatılarak çalıştırılmasını görmezden gelemeyerek şikayetini destanda dile getirmiştir. Ayrıca bit salgınının yayılması sonucu ölen Türkler için yazdığı Bit Destanı adlı bir destanı da vardır. Destanda “karınca tek gezer, yılan tek dişler, akrepten beterdir mili bitlerin” diyerek Rusları bite benzetmiş, iki tarafın da Türklerin ölümüne neden olduğunu vurgulamıştır (Kalkan 2015: 80-81).

Sezâî'nin 1918 yılında yazdığı Kağızman Türküsü adında bir de şiiri vardır. Hece ölçüsüyle yazdığı ve sade bir dil kullandığı şiirinde Kağızman'dan övgüyle söz ederek baharın gelişini betimlemektedir. Kağızman'lı Yusuf Sezâî’nin “Ülfetin” adında bir halk hikâyesinin bulunduğu, bu türkülü anlatının 1940’lı yıllarda Fahrettin Kırzıoğlu tarafından arşive kaydedildiği bilinmektedir (www.kagizmangozlemgazetesi.tr; www.ozanlar.biz)Abdülali Çelik tarafından 1975 yılında hazırlanan Kağızmanlı Âşık Yusuf Sezai Hayatı, Şiirleri ve Hikâyesi adlı basılmamış yüksek lisans tezi, âşık hakkında yapılan çalışmalar arasındadır. Ancak kaynağa ulaşılamamıştır.

Kaynakça

Çitgez, Muhammed (2012). “Kağızmanlı Hıfzı ve Cemal Hoca’nın Şiirlerinde Atasözü ve Deyim Varlığı”. Geçmişten Geleceğe Her Yönüyle Kağızman Sempozyumu. ed. Alparslan Yüce. Kars: Kafkas Üniversitesi Yay. 200-218.

https://kagizmangozlemgazetesi.tr.gg/Halk-Ozanlar%26%23305%3B.htm. [Erişim Tarihi: 31.03.2019].

http://www.ozanlar.biz/kag-sezai.html [Erişim Tarihi: 31.03.2019].

Kalkan, Emir (2015). 20. Yüzyıl Türk Halk Şairleri. Ankara: Ötüken Neşriyat.

Şahin, Salih (1983). Ozanlık Gelenekleri ve Doğulu Saz Şairleri. Ankara: Yorum Matbaacılık.


Madde Yazım Bilgileri

Yazar: MERYEM ÖZDEMİR
Yayın Tarihi: 12.04.2019
Güncelleme Tarihi: 12.12.2020

İlişkili Maddeler

Sn.Madde AdıD.Tarihi / Ö.TarihiBenzerlikİncele
1MUSA AVCId. ? - ö. ?Doğum YeriGörüntüle
2AYAZÎ/KURBANOĞLU/MUSTAFA, Mustafa Ayazd. 13.09.1964 - ö. ?Doğum YeriGörüntüle
3FAKİRÎ, Üzeyir Ustad. ? - ö. ?Doğum YeriGörüntüle
4FURKAT, Zâkircân Hâlmuhammed oğlud. 1858 - ö. 1909Doğum YılıGörüntüle
5NİGÂRÎ, Ahmedd. 1858 - ö. 1917?-1919?Doğum YılıGörüntüle
6İBİŞ, İbrahimd. 1858 - ö. 1917Doğum YılıGörüntüle
7Emin Abidd. 1898 - ö. 21 Ekim 1938Ölüm YılıGörüntüle
8Kerim Tinçurind. 15 Eylül 1887 - ö. 15 Kasım 1938Ölüm YılıGörüntüle
9ERPOLATd. 1861 - ö. 1938Ölüm YılıGörüntüle
10YUSUF ÖZCANd. 1911 - ö. 1984MeslekGörüntüle
11AĞACAN, Ağacan Cabbar Oğlu Cabbarlıd. 1886 - ö. 1952MeslekGörüntüle
12YETİM SEYİDd. 1895 - ö. ?MeslekGörüntüle
13İSMETÎ/İSMET/İSMET NAMLI, Abdülkadir Namlıd. 18.10.1934 - ö. 04.03.2018Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
14ŞENER/KAHRAMAN, Ahmet Şenerd. 10.10.1973 - ö. ?Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
15GARİP BERDUŞ, Suphi Erkan Sürmend. 1943 - ö. ?Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
16DEDE, Seydi Bektaşd. 1928 - ö. 27.07.1998Madde AdıGörüntüle
17AHMET DURSUN DEMİRCİd. 1917 - ö. 1977Madde AdıGörüntüle
18EMİN, Emin Yıldızdald. 1930 - ö. ?Madde AdıGörüntüle