Ertaylan, İsmail Hikmet

Suat Fahir
(d. 1889 / ö. 18 Aralık 1967)
Eğitimci, edebiyat tarihçisi, yazar, araştırmacı
(Yeni Edebiyat / 19. Yüzyıl / Anadolu-Osmanlı-Türkiye)

İstanbul Beylerbeyi'nde doğdu. Galatasaray Mekteb-i Sultânîsini bitirdi (1908). Mülkiye Mektebinde okurken Galatasaray Sultanisinde öğretmen yardımcılığı ve Düyûn-ı Umûmiye'de kâtiplik yaptı. 1911'de Mülkiye Mektebini bitirdikten sonra öğretmenliğe başladı. Ardından İstanbul'daki yerli-yabancı okullarda Fransızca ve Türkçe-edebiyat öğretmeni olarak çalıştı. 1914’te inceleme yapmak için Avrupa'nın çeşitli ülkelerinde bulundu. 1921’de öğretmenlikten ayrıldı ve Hariciye Nezâretinde görev aldı. Maarif Vekâleti tarafından Bakü’ye gönderildi (Nisan 1923). Bakü Üniversitesi’nde ve Bakü Tiyatro Mektebi’nde Türk edebiyatı tarihi, Bakü Yüksek Muallim Mektebi’nde Batı edebiyatı tarihi ve sanat tarihi öğretim üyeliği yaptı. Ardından Bakü Üniversitesi Edebiyat Fakültesi dekanlığına getirildi (Eylül 1924). Bu sırada Türk Edebiyatı Tarihi adlı dört ciltlik eserini ortaya koydu. Başarılı çalışmalarını değerlendiren Bakü Üniversitesi senatosunun kararı ile kendisine profesörlük unvanı verildi (Temmuz 1927). Azerbaycan Edebiyatı Tarihi adlı profesörlük tezi basılmakta iken Aralık 1927’de Ankara’ya döndü (Akün 1995). Yurda döndükten sonra çeşitli okullarda idarecilik ve öğretmenliğe devam etti.

Bir müddet Lefkoşa Türk Lisesinde öğretmenlik ve idarecilik yaptı (1933). 1939'da Afganistan hükumetinin Maarif Nezaret danışmanlığına atanan Ertaylan, 1942'de yurda döndü ve 1943'te ordinaryüs profesör unvanıyla İÜEF Türk Dili ve Edebiyatı Tarihi Kürsüsü öğretim üyeliğine getirildi (Yalçın 2010: 414). Fakültede uzun yıllar edebiyat araştırmaları ve metin neşri yapan Ertaylan, edebiyat tarihi ve yayın çalışmalarını sürdürürken rahatsızlandı. Tedavi gördüğü Haydarpaşa Numune Hastahanesinde 18 Aralık 1967'de vefat etti. Kabri Rumelihisarı Aşiyan Mezarlığı'ndadır.

Yazı hayatına 1908'de Mülkiye Mektebinde okurken Tevfik Fiktret ile Hüseyin Cahit'in çıkardığı Tanin gazetesinde başlayan İsmail Hikmet, şiir, hikâye ve mektep piyesleri kaleme almıştır. Yazı hayatının ilk devresinde Vuslat-ı Memnûa adlı küçük millî romanı (İstanbul 1324), Hesap İmtihanı adındaki mektep piyesinin (İstanbul 1333) ardından Haftalık Gazete’de (1918-1919) tefrika edilen manzum Falcı piyesi yanında küçük hikâyelerini toplayan Bînamazın Otuz Üç Gecesi (İstanbul 1337) adlı eseri ve Ateş Olur da Yakmaz mı? (İstanbul 1340, 1341) adlı hikâye kitabı ile edebî faaliyetini sürdüren Ertaylan Millî Mücadele sırasında hamâsî destanlar yazıp bastırmış, bu arada hepsi bestelenen marşlar da yazmıştır. Bu devrede eğitimci tarafı ağır basan yazar, ilkokullar için yeni bir metotla meydana getirdiği çok beğenilmiş Kıraat Dersleri’nin yanı sıra (İstanbul 1334, 1935) çocuklar için yazdığı şiirlerini de Kır Çiçekleri adlı kitabında toplamıştır (Akün 1995). İstanbul'da 1918-1922 yılları arasında belli aralıklarla yayımlayabildiği Düşünce adlı bir dergi çıkarmıştır.

Ertaylan, çalışmalarını daha çok “hayatın gözgüsü” olarak tanımladığı edebiyat tarihi, monografi ve metin neşri üzerinde yoğunlaştırmıştır. Edebiyat tarihçisi olarak adını duyuran İsmail Hikmet'in Türk Edebiyatı Tarihi (Bakü, I-IV, 1925-1926) ile Azerbaycan Edebiyatı Tarihi (I-II, Bakü 1928) adlı eseri bu alanda hayli mühimdir. Antoloji özelliği de taşıyan Türk Edebiyatı Tarihi'nde dönemler, yönelimler ve cereyenlar yerine şahsiyetler merkeze alınarak; biyografi, dil ve üslûp bilgisinin yanında eserlerden seçilen metin örnekleri verilmiştir. Ertaylan, ayrıca Batı Edebiyatı'nı tanıtmak için, Yunan Edebiyatı Tarihi (1928) ve Latin Edebiyatı Tarihi (1937)'ni kaleme almıştır. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesindeki hocalığı sırasında ise eski harfli metin neşrine ağırlık vermiştir. Akün, İsmail Hikmet Bey'in çalışmalarını "A) Türk Edebiyatı Tarihi Alanındaki Çalışmaları, B) Eski Türk Edebiyatı Metinleri, C) İstanbul’un 500. Fetih Yıldönümünü Kutlama Serisi ve D) Diğer Eserleri" şeklinde tasnif etmiştir (Akün 1995). Yenileşme devrindeki Tanzimat ve Edebiyât-ı Cedîde sanatçılarının yanı sıra Batı Edebiyatı'ndan bazı sanatçıları tanıtmak amacıyla dar hacimli biyografiler kaleme almıştır. Hocası Tevfik Fikret'in İsmail Hikmet'te çok özel bir yer olmuş, Tevfik Fikret için kitaplar yayımlamıştır.

Kaynakça

Akün, Ömer Faruk (1995). "Ertaylan, İsmail Hikmet". TDV İslam Ansiklopedisi. C. 11. s. 309-312. https://islamansiklopedisi.org.tr/ertaylan-ismail-hikmet [Erişim Tarihi: 02. 11.2019]

Bulut, Funda (2013). "İsmail Hikmet Ertaylan'ın Edebiyat Tarihçiliği". Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi. S. 2/1. s. 256-278. http://www.tekedergisi.com/Makaleler/1385179548_13bulut.pdf [Erişim Tarihi: 03. 11.2019]

İnal, İbnülemin Mahmud Kemal (1988). Son Asır Türk Şairleri 4. İstanbul: Dergâh Yayınları.

Özeren, Zehra (2011). İsmail Hikmet Ertaylan'ın 'Azerbaycan Edebiyatı Tarihi' Adlı Eserinin İkinci Cildinin İncelenmesi. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Bakü: Qafqaz University

Yalçın, Murat (Ed.) (2010). "Ertaylan, İsmail Hikmet". Tanzimat'tan Bugüne Edebiyatçılar Ansiklopedisi. C. 1 İstanbul: Yapı Kredi Yayınları. s. 413-414.

Madde Yazım Bilgileri

Yazar: İSA KOYUNCU
Yayın Tarihi: 13.11.2019

Eser AdıYayın eviBasım yılıEser türü
Vuslat-ı MemnûaMatbaa-i Kütüphane-i Cihan / İstanbul1324/1908Roman
Kır ÇiçekleriŞirket-i Mürettibiye Mtb. / İstanbul1334/1915Şiir
Hesap İmtihanıEvkaf-ı İslamiye Mtb. / İstanbul1333/1917Tiyatro
Kıraat DersleriEvkaf-ı İslamiye Mtb. / İstanbul1335/1919Diğer
Bînamazın Otuz Üç GecesiOrhaniye Mtb. / İstanbul1337/1921Hikâye
Ateş Olur da Yakmaz mı?Orhaniye Mtb. / İstanbul1340/1924Hikâye
Türk Edebiyatı TarihiAzerneşr Matbaası / Bakü1925-1926Edebiyat Tarihi
Azerbaycan Edebiyatı TarihiAzerneşr Matbaası / Bakü1928Edebiyat Tarihi
Yunan Edebiyatı TarihiMaarif Vekaleti / İstanbul1928Edebiyat Tarihi
FuzulîKanaat Kütüphanesi / İstanbul1932Biyografi
Ziya Paşa Hayatı ve EserleriKanaat Kütüphanesi / İstanbul1932Biyografi
ŞinasiKanaat Kütüphanesi / İstanbul1932Biyografi
Namık KemalKanaat Kütüphanesi / İstanbul1932Biyografi
Ahmet Vefik PaşaKanaat Kütüphanesi / İstanbul1932Biyografi
Nabizade NazımKanaat Kütüphanesi / İstanbul1932Biyografi
Ahmet MithatKanaat Kütüphanesi / İstanbul1932Biyografi
Abdülhak HâmitKanaat Kütüphanesi / İstanbul1932Biyografi
Recaizade EkremKanaat Kütüphanesi / İstanbul1932Biyografi
Tevfik FikretKanaat Kütüphanesi / İstanbul1932Biyografi
İsmail SefaKanaat Kütüphanesi / İstanbul1933Biyografi
Ahmet HikmetKanaat Kütüphanesi / İstanbul1933Biyografi
Koca Ragıp Paşa ve FıtnatKanaat Kütüphanesi / İstanbul1933Biyografi
Kıbrıs Türk AlfabesiResimli Ay Matbaası / İstanbul1934Diğer
Latin Edebiyatı TarihiÜlkü Basımevi / İstanbul1937Edebiyat Tarihi
Varaka ve GülşahBürhaneddin Erenler Matbaası / İstanbul1945Mesnevi
Risâle-i Sultan Hüseyn Baykaraİstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi / İstanbul1945Diğer
Tarih-i Edirne: Hikayet-i Beşir ÇelebiEdebiyat Fakültesi Basımevi / İstanbul1946Diğer
Beşir Çelebi Tevârîh-i Âl-i Osmanİstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları / İstanbul1946Araştırma
Divan-ı Sultan Hüseyn Mirza Baykaraİstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi / İstanbul1946İnceleme
Hurufi Edebiyatı Örnekleri I: Gencnâme-i Refi'îAyaydın Matbaası / İstanbul1946Diğer
Hurufi Edebiyatı Örnekleri II: Mesnevi-i Penahiİstanbul Üniversitesi Yayınları / İstanbul1946Mesnevi
Külliyyât-i Divan-ı KabulîMillî Eğitim Basımevi / İstanbul1948Diğer
Maarif-name-i Sinan PaşaMilli Eğitim Basımevi / İstanbul1949Diğer
Külliyyat-ı Divan-ı Mevlana Hamidiİstanbul Üniversitesi / İstanbul1949İnceleme
Sultan CemMilli Eğitim Basımevi / İstanbul1951Biyografi
Ahmed-i Dâ'i : Hayatı ve EserleriÜçler Basımevi / İstanbul1952İnceleme
Fatih ve Fütuhatı I: Bizans ve KaradenizMars Matbaası / Ankara1953Diğer
Âdilşâhiler: Hindistan'da bir Türk-İslam DevletiSermet Matbbası / İstanbul1953Diğer
Gâzi Geray Han Hayatı ve EserleriAhmed Said Basımevi / İstanbul1958Biyografi
Behçetü'l Hadâyık Fî Mev‘izeti’l-Halâyıkİstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi / İstanbul1960Diğer
Bahrül-Hakayıkİstanbul Üniversitesi / İstanbul1960Diğer
İlâhi Divanıİstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi / İstanbul1960Diğer
Yusuf ile Züleyhaİstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi / İstanbul1960Mesnevi
Tabiatnameİstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi / İstanbul1960Diğer
Lûtfi Divanıİstanbul Üniversitesi / İstanbul1960Diğer
Tercüme-i Kaside-i Bürdeİstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi / İstanbul1960Diğer
Maarifnâmeİstanbul Üniversitesi / İstanbul1961Mesnevi
Tevfik Fikret Hayatı Şahsiyeti ve EserleriTürkiye Emekli Öğretmenler Cemiyeti / İstanbul1963Biyografi
Johann Wolfgang von Goethe Hayatı ve EserleriTürkiye İş Bankası / Ankara1964Biyografi
Dante'nin Hayatı ve EserleriTürkiye İş Bankası / Ankara1964Biyografi
Friedrich V. Schiller Hayatı ve EserleriTürkiye İş Bankası / Ankara1965Biyografi
Richard Wagner Hayatı ve EserleriTürkiye İş Bankası / Ankara1965Biyografi
Byron Hayatı ve EserleriTürkiye İş Bankası / Ankara1965Biyografi
Dîvan-ı-Türkî-i Zafer: Mütezakulu Han ZaferTan Gazetesi ve Matbaası / İstanbul1965Diğer
Franz List Hayatı ve EserleriTürkiye İş Bankası / Ankara1966Biyografi
Fatih ve fütühâtı II: Adalar Denizi ve Akdeniz Fütühatıİstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi / İstanbul1966Diğer
Tevfik Fikret Mirsad’da? / İstanbul1966Diğer
Babür Şah Hayatı ve Eserleri? / Ankara1966Biyografi
Fatih Devri Tezhip Sanatı? / Ankara1966Diğer
Tevfik Fikret Ma‘lûmât’da? / İstanbul1967Diğer

İlişkili Maddeler

Sn.Madde AdıD.Tarihi / Ö.TarihiBenzerlikİncele
1İLMÎ, Üsküdarî Mehmed Efendid. Mart 1680 - ö. Ekim-Kasım 1721Doğum YeriGörüntüle
2Örik, Nahit Sırrıd. 22 Mayıs 1895 - ö. 18 Ocak1960Doğum YeriGörüntüle
3SELÎM, Edirnekapılıd. ? - ö. 1766-67Doğum YeriGörüntüle
4Emin Hakid. 16 Ekim 1889 - ö. 1 Nisan 1921Doğum YılıGörüntüle
5Zeki Mesut Alsand. 15 Mayıs 1889 - ö. 24 Eylül 1984Doğum YılıGörüntüle
6Dilmen, İbrahim Necmid. 1889 - ö. 5 Mart 1945Doğum YılıGörüntüle
7Us, Mehmet Asımd. 1884 - ö. 11 Aralık 1967Ölüm YılıGörüntüle
8Vâ-Nû, Vâlâ Nurettind. 1901 - ö. 9 Mart 1967Ölüm YılıGörüntüle
9İĞZARÎ, Kasım Ocakd. 1877 - ö. 1967Ölüm YılıGörüntüle
10Cahit Sıtkı Tarancıd. 2 Ekim 1910 - ö. 12 Ekim 1956MeslekGörüntüle
11Şahap Sıtkıd. 2 Nisan 1915 - ö. 4 Eylül 1991MeslekGörüntüle
12Kuşkonmaz, Sabrid. 15 Mart 1962 - ö. ?MeslekGörüntüle
13Okan, Ali Hadid. 1901 - ö. 25 Ağustos 1980Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
14Hüseyin Danişd. 1870 - ö. 1943Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
15Çağdaş, Tevfik Nevzatd. 1885 - ö. 1969Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
16Aksoy, Fahird. 17 Mart 1917 - ö. 3 Ocak 2008Madde AdıGörüntüle
17Sait Hikmetd. 1883 - ö. 1930Madde AdıGörüntüle
18FERRUH, İsmail Ferruh Beyd. ? - ö. 1840Madde AdıGörüntüle