Madde Detay

Asıl adı Hak Rıza Fetri olan, bölgede ise “Âşık Han Mirza” mahlasıyla tanınan usta sanatçı, 1323/1944 yılında Hemedan vilayetinin Kebudraheng ilçesine bağlı Mihreban bölgesinde dünyaya gelmiştir. Hayatının erken safhasında ağır kayıplar yaşamış, iki yaşında annesini, beş yaşında da babasını yitirmiştir. Altı yıllık eğitim sürecinin ardından okuma yazma öğrenmiştir. 1347/1968 yılında evlenen âşığın altı çocuğu olmuş, bu çocuklardan biri musiki alanında çalışmalar yürütmüş bir diğeri ise İran’da tanınan bir müzik grubunun kurucusu olmuştur. Âşığın geleneğe bağlılığı, ailesinin sanata yönelmesinde belirleyici bir etki yaratmıştır.

Âşık Han Mirza, âşıklığın yanı sıra tarım ve taksi şoförlüğü gibi işlerle de meşgul olmuş, zaman zaman meddah kimliğiyle de sahneye çıkmıştır. Meddah icralarında çoğunlukla Hz. Hasan, Hz. Hüseyin ve Hz. Ebulfezl gibi şahsiyetleri konu alan mezhebî şiirler okumuş, kimi zaman İmam Humeynî’ye ait manzumeleri de repertuvarına katmıştır. Han Mirza, henüz on iki yaşındayken köylerine gelen âşıkları gizlice dinlemeye başlamış, gündüz mecliste işittiklerini geceleri tekrarlayarak hikâye ve şiirleri ezberlemiştir. Yirmi iki yaşına geldiğinde birçok usta âşığın yanında bulunmuş, bu süreçte saz icrasına da başlamıştır. Dinlediği hikâyeleri defterlere kaydederek sözlü kültürü yazıya aktarmış, eksik veya kopuk anlatımları tamamlamak için farklı âşıklarla görüşerek ayrıntılı bilgiler toplamıştır. Bazı halk hikâyelerinin kitaplaştırılmış versiyonlarını incelediğinde, sözlü geleneğe ait üslubun bozulduğunu, kurgunun sıradanlaştığını fark ederek yeniden sözlü kaynaklara yönelmiş, bu durum geleneğe olan sadakatini daha da güçlendirmiştir.

Otuz yaşlarından itibaren toy meclislerinde sahne almaya başlayan âşık, bulunduğu toplantılarda sigara, içki, kumar ve kadın bulunmamasına özellikle dikkat etmiştir. Ona göre bir âşık, öncelikle meclisi iyi tartmalı, oradaki fiziksel ve toplumsal farklılıkları gözeterek icrasını bu çerçevede biçimlendirmelidir. Bu yaklaşım, sanatında duyarlılık ve etik sorumluluğun öne çıkmasını sağlamıştır.

Usta-çırak geleneğine büyük önem veren Âşık Han Mirza, “Üstada xidmət eylə, bəndə olgınan / Axirət övünü çalmaq gərəkdi” mısralarıyla bu anlayışı sanatının merkezine yerleştirir. Ustaların sözünü tekrar etmenin, onların ilminden sürekli yararlanmanın bir âşık için zorunluluk olduğunu vurgulamıştır. Kendisini saz, söz ve makam bakımından yetiştiren ustalar arasında şunlar yer alır: Mürekabadlı Âşık Hüseyin, Küricanlı Âşık Hüseyin Ali, Âşık Esed, Âşık Sohbetullah Tahirî, Âşık Aliyullah, Âşık Yedullah, Âşık Sefter Ali, Âşık Han Ali, Âşık Muhammed Han, Âşık Veli, Âşık İsmail Bahşi, Âşık Habibullah, Âşık Yakup Ali, Âşık Can Muhammed, Âşık Ekber Gafurî, Âşık Mahmud Ali, Âşık Muhammed Nazırî, Demekli Âşık Yakın Ali, Demekli Âşık Garip Ali, Âşık Selman Muhammedî, Âşık Mahmud Cevahir, Demekli Âşık Zuhrab, Âşık Emir Ali Melekî, Âşık İskender Azimî, Mihrebanlı Âşık Hesen Ağa ve Âşık Süleyman. Özellikle Âşık Sefter Ali ve Âşık Han Ali ile görüşebilmek için bisikletle saatlerce yol gittiğini, tar icrasında ise en çok Âşık Sohbetullah Tahirî’nin etkisinde kaldığını ifade etmiştir. Kendi bilgisini aktardığı çırakları arasında Âşık Hüseyin, Âşık Mahmud, Âşık Hesen, Âşık Ali, Âşık Yadigâr ve Âşık Muhsin sayılabilir.

2017-2018 yıllarında günde yaklaşık altmış yetmiş öğrenciye iki saatlik dersler verdiğini belirten Âşık Han Mirza, bu derslerde önce marifetten söz ettiğini vurgulamıştır. Ona göre marifet, insanın ömür boyu ihtiyaç duyacağı bir erdemdir. Dürüstlüğü âşıklığın merkezine koyan usta, bu temel ilkelerden sonra öğrencilerine saz, makam, şiir ve hikâye bilgisini aktarmıştır. Yaşamı boyunca sözün içsel anlamına yönelmiş, sözün toplum yararına olan yönünü ön plana çıkaran bir çizgiyi benimsemiştir.

Sanatsal faaliyetlerini çok boyutlu bir zeminde sürdüren Âşık Han Mirza, geleneksel toy meclisleri, dost toplantıları, Şii geleneğine özgü İmam Mehdi ve İmam Hüseyin’in doğum günleri vesilesiyle düzenlenen merasimler, çeşitli resmî ve dinî programlarda sahne almış, televizyon yayınlarında da icracı olarak yer almıştır. Bu etkinlikler neticesinde çok sayıda para ödülü ve teşekkür belgesiyle taltif edilmiştir. Tahran’da yaklaşık yedi sekiz yıl boyunca yürüttüğü musiki programlarında gerektiğinde tar, çöğür, tanbur ve setar gibi farklı çalgıları kullanmıştır.

1979 İran İslam Devrimi sürecinde karşılaştığı güçlükler nedeniyle yalnızca beş altı yıl boyunca toy meclislerine katılabildiğini dile getiren âşık, bu meclislerde “dövran yığmadığını” yani zorla para toplatmadığını, dinleyicilerin rızasıyla sunduğu bahşişlere ise yalnızca “Allah bereket versin.” diyerek karşılık verdiğini söylemiştir.

Âşık Han Mirza, Türk musikisinin yanı sıra Kürt, Lor ve Fars musikilerinin de hem makam hem üslup özelliklerine hâkimdir. Bu dillerde konuşabilmekte, farklı dillerde okuduğu türkülerin yer aldığı kaset ve CD kayıtları bulunmaktadır.

Repertuvarında yer alan başlıca halk hikâyeleri şunlardır: Garip ile Şahsenem, Gergerli Memmed, Göğçek Rıza ile Dede Yadigâr, Heste Kasım, Hemrah ile Selvinaz, Kelbi ile Huruzat, Kerem ile Aslı, Mahmud ile Nigar, Memmed Beycan Sövdeger, Mesım ile Efruz Peri, Seyidi ile Peri, Şah İsmail, Şirin ile Birçek, Tahir ile Zöhre, Tilim Han, Tufarganlı Abbas ile Gülgez.

Han Mirza’ya göre Hemedan sahasında on iki temel makam bulunmaktadır, alt dallarıyla birlikte bu sayı yaklaşık yirmi dörde yükselmektedir. Âşığın bildiği başlıca makamlar şunlardır: Bahar, Çerrah, Dayıcan, Dübeytî, Geraylı, Gezme, Heşterî, Koba, Köroğlu, Maran, Mihreban, Nim Koba, Rudbar, Sallama Geraylı, Serderut ve Şikeste.