Devrim, İzzet Melih

Hattatzade Süleyman İzzet
(d. 6 Haziran 1887 / ö. 15 Haziran 1966)
Şair, Yazar
(Yeni Edebiyat / 19. Yüzyıl / Anadolu-Osmanlı-Türkiye)

Kudüs’te doğdu. Babası Mustafa Esat Bey, annesi Seniye Hanım'dır. Babasının görevi sebebiyle çocukluğu Kudüs, Konya ve Hanya’da geçti. 1906’da Galatasaray Mekteb-i Sultanisi’nden mezun oldu. Reji İdaresi'nde muhabere memurluğu, kâtiplik ve tercümanlık, mektupçuluk, umumi kâtiplik, umum müdürlüğü görevlerinde bulundu. Yabancı banka ve şirketlerde çalışan İzzet Melih, 1930-1938 yılları arasında İstanbul Tramvay Şirketi'nde üst düzey memur olarak görev yaptı. 1938'de Fransızca çalışmaları dolayısıyla Devrim'e, Paris Edebiyat Fakültesi tarafından edebiyat doktoru unvanı verildi. 1939-1941 yılları arasında Maden Kömürü İşletmeleri'nde çalıştı. 1941'de müdür olarak atandığı Anadolu Ajansı'ndan 1948'de emekli oldu. 1942'de Harp Akademisi'nde Fransızca öğretmenliği yaptı. 1950 yılı itibariyle Yeni Sabah'ta köşe yazılarını yayımlamaya başladı. İzzet Melih, Les Lamartinies topluluğu üyesi olup 1957'de Paris Yazarlar Birliği'ne daimi üye olarak seçildi. 15 Haziran 1966 tarihinde İstanbul'da vefat etti. Kabri, Zincirlikuyu Mezarlığı'ndadır.

İlk yazıları Çocuklara Mahsus Gazete ve Mecmua-i Edebiyye'de çıkan İzzet Melih, mensur şiirlerinde Hattatzade Süleyman İzzet imzasını kullanır. 1905'te Fransızca olarak kaleme aldığı "L'Ennui" (Can Sıkıntısı) adlı hikâyesi, Les Annales dergisinin ikincilik ödülünü kazanır. Daha sonra İstanbul'da çıkan Stamboul ve Levant Herald gazetelerinde Fransızca eleştirileri yer alır. Musavver Muhit mecmuasında müdüriyet-i edebiye sorumlusu olarak Ahmet Haşim ile birlikte görev yapar.

1909'da Fecr-i Âti topluluğuna katılan İzzet Melih’in ilk romanı Tezat, 1905’te yazdığı “Maziye Rağmen” adlı hikâyenin 1909-1911 yılları arasında Resimli Kitap'ta değişikliklerle tefrika edilmiş versiyonudur. Romanın kitap hâlindeki 1915 tarihli basımı, Halit Ziya'nın bir takriziyle yayımlanır. 1919 tarihli ikinci basımında ise İzzet Melih’in sadeleştirme amacıyla çok sayıda değişiklik yaptığı görülür. Romanda, Behire ile nişanlı olan Naşit, amcasını ziyarete gittiği Batum'da Miliça adlı Rus bir genç kıza âşık olur. Naşit, Behire'yi terk eder ve Miliça ile evlenmek ister; ancak din ve milliyet farkı sebepleriyle amcası bu evliliğe razı olmaz. Osmanlı'nın kaybettiği yerlerden biri olan Batum'daki Ruslardan rahatsızlık duyan Naşit, bir yandan Behire ve Miliça arasında kararsızlık yaşarken diğer yandan aşkı ve vatani duygularının çatışması nedeniyle zor günler geçirir. Nihayetinde Behire'yi, vatanını tercih eder. Eser bir aşk hikâyesi dairesinde kurgulansa da sosyal ve siyasal boyutu itibariyle tezli bir roman özelliği göstermektedir. Yabancılarla evlilik ve Osmanlı’nın topraklarını kaybetmesi gibi meselelerin ele alındığı Tezat’ta birey iç ve dış çatışmalarıyla birlikte, bütüncül bir yaklaşımla ele alınmıştır.

Yazarın 1918'de yayımlanan Sermet adlı ikinci romanında da üçlü bir aşk söz konusudur. Romanın Fransızca çevirisi 1919'da Pierre Loti'nin bir takriziyle, Romencesi ise 1932'de yayımlanır. Romanın ön sözünde belirttiği üzere, "perî-i ilhâmın âguşunda yaşayarak âlem-i edebîyi feth etmek" arzusundaki İzzet Melih, eserinin "örf ve âdet hikâyesi" değil, "psikolojik hikâye" olduğunu söyler (Cevdet Kudret 2009: 280-281). Romanda, Sermet ile Çerkez cariye Neyyire'nin beraberliği ve ayrılışı Sermet’in günlükleri ve Neyyire’nin mektupları üzerinden anlatılmaktadır. Evin küçük beyi ile aşk yaşayan Neyyire, sevgilisinin Berlin'e gidişiyle yalnız kalır ve kendisine âşık olan Sermet ile ilişkisi başlar; ancak sevgilisi ülkeye geri döndüğünde Sermet’i terk eder. Bunun üzerine Sermet aşk acısını unutmak için Avrupa'ya gider. Neyyire sevgilisiyle evlenir; fakat eşinden zulüm gördüğü için verem olur ve ölür. Sermet ise bu kırık aşk hikâyesini bir daha unutamaz. Sermet’te karakterlerin ruhsal durumlarını ön plana çıkaran yazarın, “psikolojik roman” yazma gayesine uygun olarak eserini kaleme aldığını söylemek mümkündür.

Tiyatro ile yakından ilgilenen İzzet Melih'in bu türdeki tek telif eseri, Fransızca yazdığı bir perdelik Leyla adlı oyunudur. Oyun, 1909'da İstanbul'a gelen Blanche Toutain adlı tiyatro topluluğu tarafından Beyoğlu'ndaki Varyete Tiyatrosu'nda sahnelenir. Paris'in ünlü tiyatrosu Sarah Bernhardt'da da oynanan Leyla, Türk bir yazar tarafından kaleme alınan ilk Fransızca tiyatro eseri olması hasebiyle takdir toplar (Karaalioğlu 1980: 353). Eser 1913'te Almancaya, 1925'te İngilizceye çevrilir. Tezat ve Sermet'te olduğu gibi Leyla'da da temel izlek bir aşk üçgeni üzerine bina edilmiştir. Eşi Leyla ile Fransız sevgilisi Juliette arasında kalan diplomat Nazmi Bey'in eşini tercih etmesiyle neticelenen eserde, kadın karakterler üzerinden Türk kadını ile Avrupalı kadın karşılaştırması yapılmış, kadın hakları tartışılmıştır. Yazarın diğer tiyatro çalışmaları çevirilerden müteşekkildir. Tiyatro ile özellikle ilgilenen İzzet Melih, ilk olarak 1910'da Şükrü Ganem'den Antere'yi Fransızcaya çevirir. 1940'tan sonra ise Seyyah, Fantasio, Meşaleler ve Lorenzaccio adlı eserleri Türkçeye kazandırır.

1921'de basılan Hüzün ve Tebessüm; mensur şiirler, mektup parçaları ve küçük hikâyelerden oluşmaktadır. İzzet Melih'in, mensur şiirler ve küçük hikâyelerde bireysel temalara ağırlık verdiği görülür. 1924'te Henry Bataille üzerine hazırladığı Fransızca etüdü yayımlanır. Uzun bir aradan sonra, 1938'de Her Güzelliğe Âşık adlı kitabı basılır. Yazarın diğer kitaplarından farklı olarak Latin harfleriyle basılan bu eserindeki yazıları; hikâyeler, görüşler ve gezi notları adlı üç başlık altında toplanmıştır.

Küçük yaşlarından itibaren edebiyatı sevdiğini belirten İzzet Melih, sanatın yanında başka işlerle de meşgul olma zorunluluğu sebebiyle istediği kadar eser yazamadığını dile getirmektedir. Yazarın "Büyük Paşa", "Kadın Sesi", "Neriman", "Edebî Hikâye", "Edebî Bahisler", "Artık Beklemeyen Adam", "Belkıs" ve "Türkiye'nin Teceddüdü" adlı yayımlanacağı duyurulduğu hâlde basılmayan eserlerinin olması (Kul 2016: 20) bu durumu açıklar mahiyettedir. İzzet Melih, yaşayış ve fikirleri itibariyle Batılı bir yazar hüviyetindedir. Yaşamın gayesinin "güzellik ve sanat" olduğunu düşünen yazar için üslup, unutulmaz eserler meydana getirmenin ön koşuludur. Üyesi olduğu Fecr-i Âti topluluğunun "Sanat, şahsi ve muhteremdir." ilkesine bağlı kalarak eserler kaleme alan İzzet Melih; roman, hikâye, oyun, çeviri ve gezi yazılarıyla Türk edebiyatına önemli katkılarda bulunmuştur.

Kaynakça

Akyüz, Kenan (1995). Modern Türk Edebiyatının Ana Çizgileri. İstanbul: İnkılâp Kitabevi. s. 161.

Cevdet Kudret (2009). Türk Edebiyatında Hikâye ve Roman I. İstanbul: İnkılâp Kitabevi. s. 279-284.

Enginün, İnci (2014). Yeni Türk Edebiyatı-Tanzimat'ta Cumhuriyet'e (1839-1923) (9. Baskı). İstanbul: Dergâh Yayınları. s. 406-411 ve 723.

Esen, Nüket (Haz.) (1995). İki Gözüm, Aziz Kardeşim, Efendim-İmparatorluk'tan Cumhuriyet'e Edebiyatçı Mektupları. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları. s. 11-21.

Gariper, Cafer (2007). "Fecr-i Ati Topluluğu (1909-1912)". Türk Edebiyatı Tarihi 3 (2. Baskı) (Ed. Talat Sait Halman). Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. s. 167.

Karaalioğlu, Seyit Kemal (1980). "İzzet Melih Devrim". Türk Edebiyatı Tarihi 3-Cumhuriyet Edebiyatı. İstanbul: İnkılâp ve Aka Kitabevleri. s. 353-360.

Kul, Erdoğan (Haz.) (2016). İzzet Melih Devrim'in Eserleri -Tezat, Sermet, Hüzün ve Tebessüm-. Ankara: Kültür Ajans Yayınları.

Kul, Erdoğan (2016). İzzet Melih Devrim'in Roman ve Hikâyeleri Üzerine Bir İnceleme. Ankara: Kültür Ajans Yayınları.

Necatigil, Behçet (1991). Edebiyatımızda İsimler Sözlüğü (14. Baskı). İstanbul: Varlık Yayınları. s. 104-105.

Okutan, Fethi (2003). "Devrim, İzzet Melih". Türk Dünyası Edebiyatçıları Ansiklopedisi. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları. C. 3. s. 166-167.

Madde Yazım Bilgileri

Yazar: ARAŞ. GÖR. ESENGÜL SAĞLAM CAN
Yayın Tarihi: 17.05.2019

Eser AdıYayın eviBasım yılıEser türü
AntereTüccarzâde İbrahim Hilmi-Kitabhane-i Askerî / İstanbul1911Tiyatro
Leila [Leyla]Librairie Théâtrale / Paris1912Tiyatro
TezatSabah Matbaası / İstanbul1915Roman
SermetSabah Matbaası / İstanbul1918Roman
Hüzün ve TebessümSabah Matbaası / İstanbul1921Diğer
Henry BatailleLa Grande Librairie Mondiale / İstanbul1924İnceleme
Her Güzelliğe ÂşıkHalk Basımevi / İstanbul1938Diğer
SeyyahMaarif Vekâleti / Ankara1940Tiyatro
FantasioMaarif Vekâleti / Ankara1944Tiyatro
LorenzaccioMaarif Vekâleti / Ankara1944Tiyatro
MeşalelerMaarif Vekâleti / Ankara1955Tiyatro

İlişkili Maddeler

Sn.Madde AdıD.Tarihi / Ö.TarihiBenzerlikİncele
1KUDSÎ, Nişancızâde/Ramazanzâde Seyyid Mehmed Kudsî Efendid. 1574 veya 1565 - ö. Aralık 1621 veya Mart-Nisan 1616Doğum YeriGörüntüle
2Ahmet Kutsi Tecerd. 4 Eylül 1901 - ö. 22 Temmuz 1967Doğum YeriGörüntüle
3AHMED, Şeyh Gazzî Ahmed Efendid. 1644-45 - ö. 27 Ocak 1738Doğum YeriGörüntüle
4Hisar, Abdülhak Şinasid. 14 Mart 1887 - ö. 3 Mayıs 1963Doğum YılıGörüntüle
5SENEM (ŞAMAHILI), Memmedova Senem Hacıkızıd. 1887 - ö. 1978Doğum YılıGörüntüle
6ZUHURÎ, Tevfik Bozkurtd. 1887 - ö. 1949Doğum YılıGörüntüle
7Gulam, Gafurd. 10 Mayıs 1903 - ö. 1966Ölüm YılıGörüntüle
8Tanrıöver, Hamdullah Suphid. 1885 - ö. 19 Haziran 1966Ölüm YılıGörüntüle
9EMİNOV, Memmedyard. 1876 - ö. 1966Ölüm YılıGörüntüle
10İslam Beytullah Erdid. 25 Nisan 1940 - ö. 6 Ocak 2014MeslekGörüntüle
11MEHMET EMİN ERTEMd. 1895 - ö. 01.08.1943MeslekGörüntüle
12Matay, Neşed. 25 Temmuz 1956 - ö. ?MeslekGörüntüle
13Hasan Sırrı Örikağasızâded. 9 Ocak 1861 - ö. 1833Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
14Akyüz, Ali Kâmid. 1873 - ö. 11 Mart 1945Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
15Yöntem, Ali Canipd. 1887 - ö. 26 Ekim 1967Alan/Yüzyıl/SahaGörüntüle
16GÂLİB, İzzet Bey-zâde İsmâil Gâlib Beyd. 1829 - ö. 1855 ds.Madde AdıGörüntüle
17Devrim, Hasand. 27 Eylül 1944 - ö. ?Madde AdıGörüntüle
18SÜLEYMÂN, Fahrî-zâde Süleyman Beyd. 1757-58 - ö. 1817-18Madde AdıGörüntüle