Madde Detay
Ali (Direktör)
Bir Zat
(d. 1846 / ö. 3 Şubat 1899)
Yazar, gazeteci, mutasarrıf, vali
(Yeni Edebiyat / 19. Yüzyıl / Anadolu-Osmanlı-Türkiye)
ISBN: 978-9944-237-86-4
İstanbul’da doğdu. Babası Halep ve Şam’da kapı kethüdalığı yapmış Yusuf Cemil Efendi’dir. Bazı kaynaklarda ismi Mehmed Âli ve Ömer Âli olarak geçse de eserlerinde sadece Âli adını kullanmış, adının belirtilmediği eserleri "Bir Zat" imzasıyla yayımlamıştır. Sıbyan mektebinde başladığı eğitimine Valide Rüştiyesi'nde devam eder. Özel hocalardan aldığı derslerle Fransızcayı konuşup yazabilecek duruma gelir. Rüştiyeden mezuniyetinin ardından çeşitli memuriyetlerde bulunur. Mutasarrıflık ve valilik yapar. 1884-1886 yılları arasında sürdürdüğü Düyûn-ı Umûmiye müfettişliği sırasında Doğu vilayetlerini dolaşır. İzlenimlerini sonraki yıllarda yayımladığı Seyahat Jurnali adlı günlüğünde aktarır. 1895’te getirildiği Düyûn-ı Umûmiyye direktörlüğü görevini ölünceye kadar sürdürür. (Birinci 2001: 149-153) Direktör unvanıyla anılmasının sebebi, bulunduğu son görevidir. 3 Şubat 1899’da hayatını kaybetmiş, Göksu Mezarlığı’na defnedilmiştir.
Tiyatro, hikâye, mizahî sözlük, günlük ve çeviri gibi edebî alanlarda eserler vermiştir. Diyojen, Çıngıraklı Tatar ve Hayâl’de çoğunluğu imzasız mizahî yazılar yazar. Diyojen’in başlığının altında yer alan meşhur “Gölge etme başka ihsan istemem.” ibaresi Âli Bey’e ait bir tercümedir. (Ebüzziya 1994: 479-480) Tanpınar (2007: 262), tiyatroda Şinasi’nin yolunun takipçileri arasında Âli Bey’i de sayar. Dil konusundaki titizlikleri bakımından ikisinin benzerlik taşıdıklarını belirtir. Oyunları entrika komedisi özellikleri gösterir. Birbirine bağlanan hareket ve durumlar, yanlış anlamalar ve birden yaşanan kargaşalarla desteklenir. Osmanlı Tiyatrosu’nu geliştirmek için oluşturulan komitede yer alır. Telif ve adaptasyon eserler vermesinin yanında oyunculara diksiyon hocalığı yapar. (Nuri 1293: 2-3) Seyyâreler, mitolojik figürler çevresinde gelişen mizahî hikayesidir. Lehçetü’l Hakâyık kelimelere komik anlamlar yüklediği sözlüktür. Eserlerinin genelinde insan tabiatının komik yönleri öne çıkarken devrin yönetimine dönük eleştirilere de rastlanır.
Kaynakça
Akı, Niyazi (1963). XIX. Yüzyıl Türk Tiyatrosu Tarihi. Erzurum: Ankara Üniversitesi Basımevi.
And, Metin (1970). “Âli Bey ve Çıngırak”. Tiyatro Araştırmaları Dergisi. S. I. Ankara. 141-153
Birinci, Ali (2001). Tarihin Gölgesinde Meşâhir-i Meçhûleden Birkaç Zât. İstanbul: Dergâh Yay.
Ebüzziya, Ziyad (1994). “Diyojen”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. Cilt IX. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yay. 479-480.
Nuri (1293). Akka. İstanbul: İzzet Efendi Matbaası.
Sevengil, Refik Ahmet (2015). Türk Tiyatrosu Tarihi. İstanbul: Alfa Yay.
Tanpınar, Ahmet Hamdi. (2007). XIX. Asır Türk Edebiyatı Tarihi. İstanbul: YKY.
Madde Yazım Bilgileri
Yazar: BATUHAN ERDOĞAN
Yayın Tarihi: 27.08.2019
Güncelleme Tarihi: 26.10.2020
Eser Adı | Yayın evi | Basım yılı | Eser türü |
---|---|---|---|
Misafiri İstiskâl | Şevki Bey Matbaası / İstanbul | 1287/1870 | Tiyatro |
Kokona Yatıyor | Tasvir-i Efkar Matbaası / İstanbul | 1287/1870 | Tiyatro |
Tosun Ağa (Memiş Ağa) | - / - | 1287/1870 | Tiyatro |
Ayyar Hamza | Şevki Bey Matbaası / İstanbul | 1288/1871 | Tiyatro |
Geveze Berber | Mekteb-i Sanayi Matbaası / İstanbul | 1289/1872 | Tiyatro |
Gavo Minar ve Şürekâsı | ? / Trabzon | 1307/1889 | Çeviri |
Seyahat Jurnali | Rauf Bey Kütüphanesi / İstanbul | 1314/1896 | Günlük |
Seyyâreler | Kanun-ı Esasi Matbaası / Mısır | 1315/1897 | Hikâye |
Letâfet | - / İstanbul | 1315/1897 | Tiyatro |
Evlenmek İster Bir Adam | Asır Matbaası / İstanbul | 1315/1897 | Çeviri |
Lehçetü'l-Hakâyık | Matbaa-i Osmaniye / Mısır | 1315/1899 | Mizah |
Çıngırak | Ankara Üniversitesi Basımevi / Ankara | 1970 | Tiyatro |
İlişkili Maddeler
Sn. | Madde Adı | D.Tarihi / Ö.Tarihi | Benzerlik | İncele |
---|---|---|---|---|
1 | Melida Tüzünoğlu | d. 1984 - ö. ? | Doğum Yeri | Görüntüle |
2 | MEHMED CEMÎL, İstanbullu | d. 1860 - ö. ? | Doğum Yeri | Görüntüle |
3 | Şinasi | d. 1826 - ö. 12 Eylül 1871 | Doğum Yeri | Görüntüle |
4 | SEBÂTÎ, Hâfız Mehmed Sebâtüddîn Efendi | d. 1846 - ö. 1904 | Doğum Yılı | Görüntüle |
5 | Mehemmed, Ağa Şahtahtlı | d. 1846 - ö. 12 Aralık 1931 | Doğum Yılı | Görüntüle |
6 | RÜŞDÎ, Antakyalı | d. 1846-47 - ö. ? | Doğum Yılı | Görüntüle |
7 | GARÎBÎ, Hoşağası Hacı Paşa, Mustafa Efendi | d. 1829 - ö. 1899 | Ölüm Yılı | Görüntüle |
8 | GEDÂÎ, Ahmed Beşiktaşlı (Tokatlı) | d. 1826 - ö. 1899 | Ölüm Yılı | Görüntüle |
9 | RIZA | d. 1858 - ö. 1899 | Ölüm Yılı | Görüntüle |
10 | Emin Nihat | d. 19 Aralık1838 - ö. ? | Meslek | Görüntüle |
11 | İskender Fahrettin Sertelli | d. 1892 - ö. 29 Mayıs 1943 | Meslek | Görüntüle |
12 | GARİP/İNCE, Sabit İnce | d. 1954 - ö. ? | Meslek | Görüntüle |
13 | Mehmet Halit Bayrı | d. 8 Şubat 1896 - ö. 27 Ekim 1958 | Alan/Yüzyıl/Saha | Görüntüle |
14 | Ali Hadi Okan | d. 1901 - ö. 25 Ağustos 1980 | Alan/Yüzyıl/Saha | Görüntüle |
15 | Numan Sabit Osmançelebioğlu | d. 1896 - ö. 24 Kasım 1982 | Alan/Yüzyıl/Saha | Görüntüle |
16 | ŞEMS ALİ | d. 1899 - ö. 1994 | Madde Adı | Görüntüle |
17 | ALİ FEYZULLAHÎ VAHİD | d. 1899 - ö. 06.05.1995 | Madde Adı | Görüntüle |
18 | Ali Bayramov | d. 1935 - ö. ? | Madde Adı | Görüntüle |